Joelia Navalnaja is niet de enige vrouw die de zaak van een dissidente partner voortzet 

Estimated read time 9 min read

De vrouwen van veel dissidenten, of ze nu in Rusland, China of Saoedi-Arabië zitten, zijn door het onrecht dat hun echtgenoten is aangedaan politiek actief geworden. Hun boodschap vindt internationaal weerklank.

Ze moet hebben geweten dat het hun laatste reis samen zou zijn, maar tegelijkertijd zat ze waarschijnlijk in de ontkenningsfase. Op 17 januari 2021 vergezelde Joelia Navalnaja haar echtgenoot Aleksej Navalny terug naar Moskou. Op video-opnamen komt het koppel niet angstig of gespannen over. ‘Ober, breng ons wat wodka, we vliegen naar huis,’ zegt Navalnaja met een pokerface in de richting van de camera van een journalist die met haar meereist. Een citaat uit een bekende Russische film, dat in de context klonk als galgenhumor.

Navalny werd op het vliegveld gearresteerd. Te midden van een menigte mensen en terwijl politieagenten erbij stonden, kuste het stel elkaar vluchtig en niet al te intiem op de wang. Navalnaja veegde snel nog de sporen van lippenstift van Aleksejs gezicht. Hij keek haar aan, zei iets en liet zich vervolgens zonder tegenstribbelen wegleiden.

Zodoende leverde ze hem uit aan zijn moordenaars, slechts vijf maanden nadat ze zijn leven had gered na een gifaanval door erop te hameren dat haar ernstig zieke man naar Berlijn moest worden overgebracht. Nadat ze op het vliegveld afscheid hadden genomen, werd de Russische oppositieleider veroordeeld tot zeventien jaar gevangenisstraf en verbannen naar een Siberisch strafkamp.

In het openbaar liet Navalnaja merken dat ze de moed erin hield. Ze zei dat ze geloofde dat ze Navalny opnieuw zou bevrijden. ‘Niets is moeilijk als je verliefd bent,’ vertelde ze een jaar geleden aan het Duitse nieuwsmagazine Der Spiegel.

Offers

Liefde mag dan zeer sterk zijn, de dood van Navalny heeft laten zien dat er grenzen aan zitten. Of je moet liefde anders definiëren. Voor Joelia Navalnaja en Aleksej Navalny was de politieke strijd belangrijker dan samenzijn. Ze deden afstand van het gewone gezinsleven en waren lange tijd fysiek gescheiden. Hun drieëntwintigjarige dochter en zestienjarige zoon zijn de afgelopen jaren opgegroeid zonder de aanwezigheid van hun vader.

Toen Navalnaja onmiddellijk na het nieuws over de dood van Navalny op de Veiligheidsconferentie van München verscheen, kwam ze verdrietig maar kalm over. Slechts zelden haperde haar stem. Ze verscheen als een elegante weduwe, gekleed in het zwart, haar lichtgekleurde haar strak naar achteren gekamd. Ze oogstte bewondering met haar vastberaden kalmte. Toch vroegen sommigen zich af of ze als vrouw niet gebukt ging onder verdriet en pijn.

‘Ik heb even overwogen of ik hier voor jullie zou blijven staan of terug zou gaan naar mijn kinderen,’ zei Navalnaja. ‘Toen dacht ik: Wat zou Aleksej in mijn plaats doen? Ik weet zeker dat hij hier zou staan.’ Daarmee maakte ze duidelijk wat ze later nog duidelijker formuleerde: ze zou de strijd van Navalny tegen Poetin en voor een vrij Rusland voortzetten. In München maakte ze duidelijk dat ze bereid is dezelfde offers te brengen als haar man.

Ze accepteerde de uitzonderlijke omstandigheden zonder te klagen

Zo sluit ze zich aan bij de vrouwen of partners van politiek gevangenen die hebben gevochten of nog steeds strijden voor de vrijheid van hun partner. Een aantal vrouwen die nauwe relaties onderhouden met dissidenten, zowel in Rusland als in China en Saoedi-Arabië, zijn door het onrecht dat zij hebben ervaren bij de politiek betrokken geraakt.

In naam van hun partner vechten ze tegen de heersers in hun thuisland. Ze spreken met westerse politici. Ze doen een beroep op de staatshoofden om op te komen voor de gevangenen, de onderdrukkers te veroordelen, sancties op te leggen en de oppositie te versterken. Sommige van deze vrouwen zijn de politiek ingegaan.

Het is nog niet duidelijk of Navalnaja dezelfde actieve politieke rol op zich zal nemen als haar man. Ze heeft nooit politicus willen worden. Ze studeerde internationale betrekkingen, maar bleef thuis nadat ze getrouwd waren. Ze steunde haar man zonder zelf in de schijnwerpers te staan. Ze accepteerde ook de uitzonderlijke omstandigheden zonder te klagen – voortdurend in de gaten gehouden en gevolgd worden, de voortdurende financiële zorgen. Pas toen hij in de gevangenis zat, begon ze namens hem te spreken.

Nu lijkt het erop dat ze bereid is tot dezelfde opoffering. Leden van de Russische oppositie nemen een harde houding aan ten opzichte van zichzelf en anderen: de missie is groter dan de persoon die haar uitvoert, zo geloven zij, en zelfs belangrijker dan persoonlijk geluk.

Toen Navalny eens tijdens een demonstratie werd gearresteerd en hun zoontje moest huilen, verbood Navalnaja hem dat.

Een vrouwelijke gezicht

Jevgenia Kara-Murza, de vrouw van de Russische oppositiepoliticus Vladimir Kara-Murza, toont een soortgelijke terughoudendheid. De vertaler en mensenrechtenactivist woont al twintig jaar in de VS met haar drie kinderen. Net als Navalny keerde Vladimir Kara-Murza ondanks het gevaar om gearresteerd te worden terug naar Rusland.

Andere vrouwen zouden misschien spreken van roekeloosheid en mannelijk egoïsme. Volgens de drieënveertigjarige Jevgenia echter handelen haar man en Aleksej Navalny ‘patriottisch’, zoals ze na de dood van Navalny aan het Oostenrijkse weekblad Falter vertelde.

Na zijn terugkeer naar Rusland werd ook Vladimir Kara-Murza gearresteerd. In april 2023 werd hij veroordeeld tot vijfentwintig jaar gevangenisstraf wegens verraad en belediging van het leger en vanwege zijn kritiek op de oorlog in Oekraïne. Ook mag hij zijn beroep niet meer uitoefenen. Hij bevindt zich momenteel in een goelag in Siberië en lijdt aan de gevolgen van een dubbele vergiftiging. Jevgenia Kara-Murza vreest voor haar leven.

Wat ze gemeen heeft met Navalnaja is dat ze nooit de publiciteit heeft gezocht. Ze bleef politiek onopvallend en hield zich op de achtergrond. Dat is nu veranderd. Het verzet tegen Poetin krijgt eindelijk ‘een vrouwelijk gezicht’, aldus Yevgenia Kara-Mursa in het interview met Falter. ‘Als ze onze mannen vermoorden of als ze niet voor zichzelf kunnen spreken, moeten wij voor hen doorgaan.’ 

De laatste keer dat Jevgenia Kara-Murza met haar man sprak, was in de zomer. Half februari vierde het stel hun twintigjarig huwelijksjubileum. Vladimir Kara-Murza had haar graag willen bellen, maar de gevangenisautoriteiten lieten dat niet toe.

Onaantastbaar

Verzetsstrijders zijn mannen met charisma. Omdat een dissident een gevaarlijk leven leidt, intensiveert de dreiging een relatie. Dit was de ervaring van Ensaf Haidar, de vrouw van de Saoedi-Arabische blogger Raif Badawi, die tien jaar in de gevangenis heeft gezeten wegens het beledigen van de islam.

Toen haar ooit werd gevraagd hoe de scheiding hun liefde veranderd had, zei ze dat het voelde alsof ze weer verloofd waren. De negenendertigjarige emigreerde met haar drie kinderen naar Canada nadat haar man was gearresteerd. Het echtpaar mocht regelmatig bellen. Badawi werd in 2022 vrijgelaten, maar mocht de komende tien jaar het land niet uit. 

Haidar is actief op X, voorheen Twitter, en geeft lezingen en interviews waarin ze op persoonlijke details ingaat, zoals het opgeven van het seksleven en de afwezigheid van een vader in een voor de kinderen belangrijke levensfase. In de strijd voor gerechtigheid wordt de privésfeer openbaar gemaakt. De ervaring geeft de liefde vorm, en kan haar zelfs onaantastbaar maken.

Ook de Wit-Russische oppositieleider Svetlana Tichanovskaja kan alleen maar raden hoe het momenteel met haar man gaat. Vier jaar geleden stelde Sergej Tichanovski, een videoblogger en criticus van president Aleksander Loekasjenka, zich kandidaat voor het presidentschap van Wit-Rusland. Hij werd tijdens de verkiezingscampagne gearresteerd en veroordeeld tot achttien jaar gevangenisstraf.

Tichanovskaja diende vervolgens een aanvraag in om zijn plaats in te nemen. Ze eiste de overwinning voor zichzelf op en beschuldigde Loekasjenka van verkiezingsfraude. De dictator had de protesten neergeslagen en zij en haar twee kinderen vluchtten als ballingen naar Litouwen. Ze werd bij verstek beschuldigd van hoogverraad en samenzwering om de macht te grijpen en veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf.

Net als voor Navalnaja en Jevgenia Kara-Murza gold zou Tichanovskaja waarschijnlijk niet de rol van activist hebben gekozen als haar man vrij was geweest. Ze is opgeleid als tolk, maar was tevreden als huisvrouw en moeder. Lange tijd wist de eenenveertigjarige bovendien niets van de politieke plannen van haar man. Maar nadat hij was gearresteerd, was het duidelijk voor haar dat ze zijn werk moest voortzetten. Voor hem – en om hoop te bieden aan mensen in hun thuisland.

De afgelopen vier jaar heeft Tichanovskaja slechts één keer met haar man kunnen praten. Zijn brieven bereiken haar niet meer. Ooit ontving ze het nieuws dat haar man in een gevangenkamp was omgekomen, maar dat bleek vals te zijn.

Misschien zorgt het voortzetten van zijn strijd er ook voor dat ze niet gek wordt van angst en zorgen. Dat het offer dat zij en haar gezin brachten, niet tevergeefs was. Ze weet niet wanneer ze zullen winnen, zei ze eens tegen de Britse krant The Guardian, dus gaat ze maar door: ‘Soms val ik, en dan helpen anderen me om overeind te komen en verder te gaan.’ 

Ze vertelde over haar dove dertienjarige zoon, van wie ze naar eigen zeggen haar doorzettingsvermogen heeft geleerd

Ze tonen moed, de vrouwen van de oppositie. In de ogen van het publiek stralen ze heldhaftigheid uit. Ze zetten ook de privésfeer in voor een groot mediaeffect. Navalnaja plaatste bijvoorbeeld voor Valentijnsdag een liefdesstory op Instagram. Ze bedankte Navalny voor de ‘26 jaar geluk’. Tichanovskaja vertelde journalisten over haar dove dertienjarige zoon, van wie ze naar eigen zeggen haar doorzettingsvermogen heeft geleerd.

Luo Shengchun, de vrouw van Ding Jiaxi, een mensenrechtenadvocaat die in China gevangenzit, zegt het zo: om de aandacht van de internationale gemeenschap te trekken kun je het beste spreken als gezinslid spreken.  

Toch moeten deze individuen ook realistisch zijn. De macht van vrouwen blijft beperkt. Ook al brengen ze naar buiten hoeveel ze te lijden hebben, daarmee dwingen ze nog niet de vrijlating van hun echtgenoten af. En als ze politiek actief willen worden en de oppositie steunen, blijkt het vaak lastig om vanuit het buitenland invloed uit te oefenen.

Maar één ding doen de vrouwen anders dan hun echtgenoten. Navalnaja wil het pad van Aleksej Navalny vervolgen, en werd daartoe aangemoedigd door de vele mensen die begin maart zijn begrafenis bijwoonden, vertelde ze na afloop. Toch is ze om persoonlijke veiligheidsredenen uit Moskou weggebleven. Eén martelaar in de familie is genoeg.

You May Also Like

More From Author

+ There are no comments

Add yours