Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Mexico. Als een van de weinige landen liet Mexico zijn bevolking zondag stemmen op duizenden rechters, van het Hooggerechtshof tot lokale rechtbanken. Volgens de regering zou dit de rechterlijke macht democratischer maken. Maar critici waarschuwen voor vergaande gevolgen, waaronder een groeiende invloed van de huidige grootste partij Morena. Hoe komt het dat de meningen zo verdeeld zijn?
Wat voor verkiezingen werden op zondag gehouden?
Op 1 juni hebben de Mexicanen gestemd op rechters voor 850 federale posten, 9 zetels bij het Hooggerechtshof, 22 tribunalen en duizenden functies bij lagere rechtbanken. In 2027 wordt er voor de tweede keer gestemd over de rest van Mexico’s rechterlijke macht. Mexico wordt hiermee het eerste land ter wereld waar elke rechter in elke rechtbank wordt gekozen door het volk.
Het Mexicaanse Congres heeft de grondwetswijzigingen die nodig zijn voor deze verkiezingen in september vorig jaar goedgekeurd. Het was Andrés Manuel López Obradors laatste daad als president. Zijn opvolger, Claudia Sheinbaum, is in zijn voetsporen getreden. Als reactie op de wetswijziging vorig jaar stapten enkele rechters op. Personeel van de rechtbank, advocaten en rechtenstudenten gingen de straat op om hun staking te steunen, sommigen met spandoeken waarop stond ‘Justitie is geen populariteitswedstrijd’.
Tijdens zijn ambtstermijn van 2018 tot 2024 voerde López Obrador een retorische strijd met de Mexicaanse rechtbanken, waarbij hij rechters ervan beschuldigde de elites te dienen en zijn agenda te blokkeren. In werkelijkheid ergerde López Obrador zich aan het feit dat de rechtbanken de macht hadden om zijn acties te herzien en te beperken door middel van grondwettelijk toezicht, schrijft The Conversation.
Morena, de partij van López Obrador en Sheinbaum, stelt dat de verkiezing van rechters de rechterlijke macht democratischer zal maken, corruptie en nepotisme zal uitroeien en eerlijkere kansen biedt. Sheinbaum heeft gezegd dat Mexico ‘het meest democratische land ter wereld’ zal zijn, omdat het volk nu alle drie de machten van de regering zal kiezen.
Het rechtssysteem van het land is er al lange tijd slecht aan toe. Hoewel de federale rechtspraak de afgelopen dertig jaar professioneler is geworden, blijft meer dan 90 procent van de misdaden onder de radar. Slechts 14 procent van de aangiften leidt tot veroordelingen en sommige rechters zijn corrupt, aldus The Economist. Een peiling onder duizend Mexicanen deze maand toonde aan dat 72 procent van mening was dat de verkiezingen ‘noodzakelijk’ waren. Toch kon 77 procent geen enkele van de ongeveer zevenduizend kandidaten noemen.
Waarom is het nieuwe rechtssysteem zo controversieel?
Er zijn goede redenen dat zo weinig democratieën kiezers vragen om rechters te kiezen. Als rechters gekozen moeten worden, worden ze blootgesteld aan ‘de vervormende kracht van de publieke opinie’, analyseert The Economist. Gekozen rechters lopen het risico de wet minder strikt te handhaven als dit stemmen kost en zullen minder snel politici ter verantwoording roepen die de publieke opinie volgen. ‘Niemand heeft mij gekozen. Dus als ik een uitspraak doe, ben ik niemand iets verschuldigd,’ legt Martha Magaña, een zittende federale rechter die zich niet verkiesbaar stelt, uit aan het Amerikaanse dagblad.
De enige plek waar rechters momenteel worden gekozen voor hogere rechtbanken is Bolivia. De rechters van het Hooggerechtshof worden sinds 2011 gekozen, en ‘in termen van legitimiteit is het rechtssysteem van Bolivia nu meer in diskrediet dan ooit’, zoals Americas Quaterly september vorig jaar schreef. ‘De rechterlijke macht was nooit bijzonder efficiënt of effectief, maar de verkiezing van rechters door het volk heeft de prestaties van de rechtsstaat verslechterd.’ Volgens de index van het World Justice Project 2023 staat Bolivia op plaats 131 van de 142 landen wereldwijd.
In Mexico zijn mensen bezorgd dat het nieuwe rechtssysteem meer controle geeft aan drugsbendes. Meer alledaagse corruptie van rechters door zakenmensen en ambtenaren zal zich waarschijnlijk uitbreiden, voorspelt The Economist. Het feit dat de afgelopen weken meerdere namen van kandidaten naar boven kwamen die in verband worden gebracht met criminaliteit of ongewenste praktijken, heeft het wantrouwen onder burgers vergroot, aldus El País.
En dan is er nog de haast waarmee deze verkiezingen tot stand zijn gekomen. Burgers hebben niet veel tijd gehad om hun stem voor te bereiden op een ingewikkeld selectieproces tussen duizenden kandidaten. Met uitzondering van het Hooggerechtshof hebben de kandidaten geen naam gemaakt. Ze mochten geen advertenties kopen op televisie, radio, billboards of online en Mexico verbood ze om geld van de overheid of campagnedonaties te ontvangen. Het was daarnaast moeilijk, zo niet onmogelijk, om nationale debatten te organiseren. Volgens de regeringspartij zorgden deze maatregelen ervoor dat een zekere gelijkheid tussen de kandidaten behouden blijft en de invloed van buitenaf op de campagnes beperkt is. De strenge regels zorgden ervoor dat de campagnes zich grotendeels afspeelden op sociale media, waaronder TikTok en zelfs de datingapp Tinder, schrijft The New York Times.
Ook verwachten veel juridisch en politiek analisten in Mexico dat de kandidaten van Morena de partij effectieve controle zullen geven over de derde tak van de regering. Het waren de wetgevers, waarvan Morena de meerderheid vormt, die de kandidaten hebben gescreend. Daardoor is het vermoeden ontstaan dat velen van hen bereid zullen zijn om aan de eisen te voldoen die de partij stelt. Morena heeft afgelopen weken ook de voorkeurskandidaten van de partij naar voren geschoven. Er is veel te doen geweest over Morena-medewerkers die ‘acordeones’ uitdeelden, oftewel spiekbriefjes die als accordeons kunnen worden uitgevouwen met de kandidaten die Morena verkozen wil hebben. Ze zijn ontworpen om mee te nemen naar de stembus en kiezers zo te ‘helpen’ een keuze te maken uit een lang en verwarrend stembiljet. Op een spiekbriefje dat The New York Times in handen kreeg, staan alleen de nummers van de kandidaten op het stembiljet, zonder hun namen. El País meldt in een liveblog dat de negen kandidaten die de partij in haar acordeones naar voren schoof, inmiddels zijn verkozen tot nieuwe leden van het Hooggerechtshof. De Mixteekse advocaat Hugo Aguilar ontving de meeste stemmen.
‘Het was een absurde dag, omdat miljoenen pesos zijn uitgegeven aan een bevlieging van voormalig president Andres Manuel Lopez Obrador’, schrijft Francisco J. Rodriguez in Vanguardia MX. ‘Absurd omdat de stembiljetten nauwelijks te ontcijferen waren. Absurd omdat het volk niet geïnteresseerd is. Absurd omdat zaken als rechtsstaat en rechtvaardigheid nooit gereduceerd mogen worden tot propaganda, zieltjeswinnerij of eigenbelang.’
‘Een van de meest gebruikte verklaringen van president Sheinbaum en haar aanhangers is dat er niets democratischer is dan stemmen’, herhaalt Hector Aguilar Camín in het intellectuele Mexicaanse magazine Nexos. ‘Dat klinkt natuurlijk goed. Maar stemmen is geen vrije en democratische handeling als de regels niet kloppen en niemand begrijpt op wie er wordt gestemd.’
Hoe is de stemming verlopen?
De eerste gerechtelijke verkiezingen in de geschiedenis van Mexico hebben een opkomst van ongeveer 13 procent opgeleverd. Dit is veel lager dan de meer dan 60 procent die normaal gesproken bij presidentsverkiezingen komt opdagen, en ook lager dan enige andere federale stemming in de democratische geschiedenis van Mexico. De oppositiepartij PRI wil de verkiezingen nietig laten verklaren vanwege deze lage opkomst, schrijft El País. Er is echter geen minimumopkomst vereist om een verkiezing in Mexico formeel te legitimeren.
De lage opkomst bij de stembureaus gedurende de dag voorspelde deze uitslag al. De duizenden kandidaten die zich verkiesbaar stelden voor 2681 posities waren voor het overgrote deel van de kiezers volslagen onbekenden. Dit, in combinatie met de complexiteit van de meer dan zes stembiljetten die ze moesten invullen, schrok de bevolking af, gelooft de Mexicaanse nieuwswebsite El Horizonte. Het zal nog ongeveer anderhalve week duren voordat de definitieve uitslag bekend is. Claudia Sheinbaum sprak echter op nationale televisie al over ‘een groot succes’.
In de komende weken zullen experts de resultaten onder de loep nemen om te zien welke belangen meer of minder invloed hebben gekregen in de Mexicaanse rechtbanken. De nieuwe rechters zullen in september zitting nemen in een veranderd rechtssysteem.
‘De opkomst bij de verkiezingen voldeed aan de verwachtingen,’ zei Sheinbaum tijdens haar toespraak op televisie, geciteerd door The Guardian. ‘Het was een innovatief proces dat interesse wekte bij de deelnemers.’ Sheinbaum voegde eraan toe dat ‘alles kan worden geperfectioneerd’, waarmee ze vooruitkeek naar de tweede ronde van de gerechtelijke verkiezingen waarin nog eens duizend rechters zullen worden gekozen. ‘We zullen lessen trekken uit deze verkiezingen om de gerechtelijke verkiezingen in 2027 nog beter te laten verlopen.’
