Afval scheiden is essentieel voor een circulaire economie. Maar wie denkt dat papier altijd beter is dan plastic, of dat ‘biologisch afbreekbaar’ zonder meer een duurzame keuze is, komt bedrogen uit.
Afvalscheiding is in Duitsland een heuse volkssport. Toch blijven er mythes en misvattingen over afval bestaan. Het is dan ook geen gemakkelijk onderwerp, omdat het vaak afhangt van waar je waarde aan hecht. Papieren verpakkingen bijvoorbeeld worden niet van aardolie gemaakt zoals plastic, maar zijn vaak zwaarder en zorgen dus voor meer transportemissies.
Verpakkingen zijn ook belangrijk om voedsel te beschermen en afval te verminderen – we kunnen dus niet zonder. Maar het is wel mogelijk om als consument enkele richtlijnen te volgen. Hoog tijd dus om veelvoorkomende misvattingen over afval uit de wereld te helpen.
Afval
Restafval wordt verbrand, dat klopt. Warmtekrachtcentrales gebruiken het voor stadsverwarming en om elektriciteit op te wekken. Maar het meeste restafval in Duitsland bestaat uit recyclebare materialen die niet verbrand hoeven te worden: ongeveer een derde is echt restafval, zoals oude stofzuigerzakken of luiers, terwijl twee derde bestaat uit recyclebare materialen. Daaronder vallen gebruikt glas, plastic en organisch afval. Op de juiste manier weggegooid glas wordt opnieuw gesmolten, zij het tegen hoge energiekosten. Ook plastic vindt zijn weg naar recycling.
Moderne sorteerinstallaties scheiden plastic en aluminium afval, maar de meeste fabrieken zijn afhankelijk van scheiding vooraf door huishoudens. Neem een tube tandpasta. Die bestaat uit vele soorten plastic en bevat aan de binnenkant vaak een dunne coating van aluminium. De dop is op zijn beurt gemaakt van harder plastic dan de tube. Om te voorkomen dat die verbrand wordt of in dezelfde shredder terechtkomt als de tube, moet de dop eraf geschroefd worden. Hetzelfde geldt voor shampooflessen en voor metaalfolie dat yoghurtpotten afsluit. Haal bij twijfel de verpakking uit elkaar. Veel fabrikanten zorgen er al voor dat de verpakking niet is samengesteld, maar uit één materiaal bestaat.
Plastic afval wordt in Duitsland niet volledig gerecycled. Het grootste deel bestaat uit verpakkingsmateriaal, en daarvan wordt ongeveer 60 procent gerecycled. De rest wordt verbrand. Het recyclingpercentage omvat ook afval dat naar het buitenland wordt geëxporteerd. Of het daar ook altijd gerecycled wordt, is onduidelijk. Milieuvereniging Nabu stelt dat ongeveer tien procent van het Duitse plastic afval in 2022 legaal werd geëxporteerd. Toch is het zo dat degenen die afval scheiden eraan bijdragen dat in ieder geval een groot deel van de recyclebare materialen ook echt wordt gerecycled, zegt Katharina Istel, verpakkingsexpert bij Nabu: ‘Plastic, organisch afval of glas bij het restafval betekent een verspilling van grondstoffen.’
In gewone supermarkten zijn wegwerpverpakkingen vaak de enige mogelijkheid
Dat materiaal slechts één keer wordt gebruikt, is altijd de nadeligste optie. Toch zijn in gewone supermarkten wegwerpverpakkingen vaak de enige mogelijkheid, bijvoorbeeld voor pasta. Vraag jezelf af, adviseert Katharina Istel van Nabu, hoeveel meer papier je nodig hebt in vergelijking met plastic verpakkingen. ‘We hebben noedels en muesli getest en de volledig papieren verpakking deed het goed omdat deze maar twee tot drie keer zwaarder is dan de plastic verpakking. Dat is heel anders met een papieren zak voor los fruit of groenten: die is ongeveer acht keer zwaarder dan een dunne plastic zak.’ Hetzelfde geldt voor papieren boodschappentassen die maar één keer worden gebruikt. Een net van gerecycled polyester scoort het beste in de Nabu-test voor los fruit.
Het gewicht van de verpakking is belangrijk omdat het de transportemissies verhoogt. Noedels in kartonnen dozen zijn bijvoorbeeld onnodig zwaar. Consumenten moeten er ook op letten dat papieren zakken geen plastic coating hebben, want die horen in de gele zak voor plastic afval. Wie over het algemeen de voorkeur geeft aan papier boven plastic, moet dit weten: papier ziet eruit als een natuurproduct, maar dat is het maar ten dele. Het wordt gemaakt van hout, maar de bomen komen vaak van geïrrigeerde monoculturen en er zijn chemicaliën, water en energie nodig om het te produceren. Dit maakt het materiaal te waardevol om direct af te voeren.
Bovendien is papier niet per definitie beter te recyclen dan plastic en moet het ook aan bepaalde voorwaarden voldoen, zegt Istel. ‘In Duitsland moet papier dat in contact komt met voedsel nieuw zijn. Daarom hebben gerecyclede papieren zakken of kartonnen dozen een nieuwe laag papier nodig op de plek waar bijvoorbeeld het fruit terechtkomt.’ En: ‘Recyclagefabrieken worden aangedreven met fossiele energie, dat moeten we niet vergeten.’
Afbreken
Sommige producten en verpakkingen dragen het label ‘biologisch afbreekbaar’. In Duitsland geldt de regel: bioplastics en conventionele plastics mogen niet bij het organisch afval. Verpakkingsdeskundige Istel vindt de term misleidend, want ‘er vallen allerlei soorten materialen onder: afbreekbaar, niet-afbreekbaar, gemaakt van hernieuwbare of fossiele grondstoffen of zelfs combinaties daarvan. Niemand kan dat uit elkaar houden.’ Plastic verpakkingen gemaakt van biogrondstoffen kunnen dezelfde structuur hebben als goed recyclebare plastic verpakkingen die zijn gemaakt van fossiele grondstoffen. In dat geval kunnen ze samen gerecycled worden. ‘Maar ons afvalsysteem is niet ontworpen voor biologisch afbreekbaar plastic, dus dat wordt verbrand.’
Dunne, biologisch afbreekbare zakken voor organisch afval worden ook als twijfelgeval gezien omdat ze kennelijk te lang nodig hebben om af te breken. Volgens fabrikanten is dat niet langer het geval, zegt Istel, maar ligt het probleem ergens anders: afvalverwerkingsbedrijven moeten plastic scheiden van organisch afval, maar ze kunnen geen onderscheid maken tussen de organische zakken en conventionele plastic zakken, en daarom verwijderen ze beide uit het recyclingproces, vaak met inhoud en al. In de regel mogen dunne biozakken dus niet gebruikt worden. Sommige afvalverwerkingsbedrijven staan ze echter expliciet toe, omdat het organisch afval van de gemeente zo schoon is dat er geen plastic uit hoeft te worden gevist.
‘Statiegeldflessen vormen de meest hoogwaardige stroom van afvalplastic die momenteel voorhanden is’
Sportkleding, schoenen of rugzakken worden vaak aangeprezen als gemaakt van oude plastic flessen – ook statiegeldpetflessen uit Duitsland. En laat die nu juist bijzonder waardevol zijn; omdat ze met drinkbare vloeistof gevuld worden, moeten ze aan hoge kwaliteitscriteria voldoen. ‘Statiegeldflessen van dranken vormen de meest hoogwaardige stroom van afvalplastic die momenteel voorhanden is in Duitsland. Daar kunnen weer drankflessen van worden gemaakt,’ zegt Istel. Fabrikanten zoals Coca-Cola bekritiseren het feit dat er ook rugzakken of schoenen van worden gemaakt en eisen het recht van voorrang op de waardevolle petflessen. Ze voeren onder andere aan dat rugzakken uiteindelijk in de vuilnisbak belanden, terwijl PET (polyethyleentereftalaat) steeds opnieuw een fles kan worden en vele recyclingcycli kan doorlopen. Je zou daartegen kunnen aanvoeren dat schoenen en rugzakken jarenlang meegaan. De realiteit laat echter zien dat de meeste mensen hun kleding helemaal niet of maar heel kort gebruiken.
Omdat plastic een slecht imago heeft, geven sommige fabrikanten hun verpakkingen een uiterlijk dat doet denken aan papier of karton – vaak bevatten ze er ook delen van. ‘Onze nieuwe milieuvriendelijke verpakking’ of ‘Deze verpakking is recyclebaar’ staat er dan bijvoorbeeld op. Er is nog niet vastgelegd wat bedrijven op hun producten mogen schrijven; EU-commissies discussiëren bijvoorbeeld over wat ‘recyclebaar’ eigenlijk betekent. Regelgeving is zinvol, zegt verpakkingsexpert Istel. ‘Voor consumenten is het lastig om door de eigen beweringen van bedrijven heen te kijken.’
Zelfs als de materialen van een verpakking in theorie recyclebaar zijn, zijn ze dat in de praktijk niet per se: de meeste afvalverwerkers zijn niet uitgerust om complexe verpakkingen te verwerken en kunnen de recyclebare afzonderlijke delen niet op een zinvolle manier van elkaar scheiden. Hoe meer van hetzelfde materiaal er in een afvalinstallatie terechtkomt, hoe gemakkelijker en efficiënter het kan worden gesorteerd en gerecycled. Onconventionele, gemengde materialen vallen daar niet onder, zoals zonnecrèmes in papier-kunststof tubes. Als deze verpakking in de juiste bak terechtkomt, namelijk die voor plastic, ‘wordt zij waarschijnlijk gewoon verbrand’, zegt Istel.
Wegwerpglas
Neem tomatensaus: die zit in wegwerppotjes, -blikjes en Tetra Paks. Vooral in biologische supermarkten zie je veel glas dat het milieuvriendelijke alternatief lijkt voor plastic verpakkingen. Toch is wegwerpglas problematisch: het is zwaar en veroorzaakt hoge transportemissies. Als het op de juiste manier wordt weggegooid bij oud glas, kan het zo vaak als gewenst worden omgesmolten, maar die verwerking vraagt om veel fossiele energie. Zo’n waardevol materiaal als glas maar één keer gebruiken is best zonde voor het milieu. Blikjes daarentegen zijn ook energie-intensief om te produceren, maar ze zijn gemakkelijker te recyclen.
Blijft over het voedselkarton, beter bekend onder de fabrieksnaam Tetra Pak. Als je alleen kunt kiezen uit wegwerpverpakkingen, is voedselkarton het beste alternatief, zegt Istel. ‘Dat blijkt duidelijk uit onze test.’ Het materiaal is licht en kan gerecycled worden, ook al bestaat het uit gemengd materiaal. ‘Voedingsmiddelenkarton is opgebouwd zoals sap- of melkverpakkingen. Het wordt herkend in het afvalsorteersysteem en naar aparte recyclingbedrijven gebracht,’ aldus verpakkingsexpert Istel. In het herbruiksysteem is glas het meest zinvol, maar je moet er dan wel op letten dat je lokale producten koopt – anders wegen de transportemissies zwaarder dan de voordelen.
