Trump. Indiaas eten. Matthew Perry. En boeken, boeken, boeken. Fragmenten uit brieven die The New York Times in handen kreeg geven ons een inkijkje in de onverminderd actieve geest van Navalny, te midden van barre gevangenisomstandigheden.
Opgesloten in koude, betonnen cellen en vaak alleen met zijn boeken, zocht Aleksej A. Navalny troost in brieven. Hij schreef in juli aan een kennis dat niemand het Russische gevangenisleven kon begrijpen ‘zonder hier geweest te zijn’, en voegde er met zijn gortdroge humor aan toe: ‘Maar je kunt hier beter niet zijn.’
‘Als ze morgen opdracht krijgen je kaviaar te eten te geven, zullen ze dat doen’, schreef de Russische oppositieleider Navalny in augustus aan dezelfde kennis, Ilja Krasilsjtsjik. ‘Als ze te horen krijgen dat ze je in je cel moeten wurgen, dan wurgen ze je.’
Veel details over zijn laatste maanden – evenals de omstandigheden van zijn dood, die de Russische autoriteiten vrijdag bekendmaakten – blijven onbekend; zelfs de verblijfplaats van zijn lichaam is onduidelijk.
Navalny’s assistenten hebben weinig laten horen nu ze het verlies aan het verwerken zijn. Maar zijn laatste levensmaanden zijn gedetailleerd beschreven in eerdere verklaringen van hem en zijn assistenten, zijn getuigenissen voor de rechtbank, interviews met mensen dicht bij hem en uittreksels uit privébrieven die verschillende vrienden, waaronder Krasilsjtsjik, deelden met The New York Times.
Symbool van verzet
De brieven onthullen de intense ambitie, vastberadenheid en nieuwsgierigheid van een leider die de oppositie tegen president Vladimir V. Poetin nieuw leven inblies en die, zo hopen zijn aanhangers, zal voortleven als een verbindend symbool van hun verzet. Ze laten ook zien hoe Navalny – met een gezond ego en onophoudelijk vertrouwen dat wat hij deed het juiste was – worstelde om in contact te blijven met de buitenwereld.
Zelfs toen de brute omstandigheden in de gevangenis hun fysieke tol eisten – medische en tandheelkundige behandelingen werden hem vaak geweigerd – was er geen aanwijzing dat Navalny zijn helderheid van geest had verloren, zo blijkt uit zijn geschriften.
Hij pochte dat hij in één jaar vierenveertig boeken in het Engels had gelezen en bereidde zich methodisch voor op de toekomst: hij stelde zijn agenda bij, bestudeerde politieke memoires, discussieerde met journalisten, gaf vrienden carrièreadvies en deelde zijn mening over virale berichten op sociale media die zijn team hem stuurde.
In zijn openbare berichten noemde Navalny, die zevenenveertig was toen hij stierf, zijn gevangenschap sinds januari 2021 zijn ‘ruimtereis’. In de herfst van vorig jaar was hij eenzamer dan ooit, moest hij een groot deel van zijn tijd in eenzame opsluiting doorbrengen en moest hij het stellen zonder drie van zijn advocaten, die waren gearresteerd wegens betrokkenheid bij een ‘extremistische groepering’.
Toch bleef hij op de hoogte van de actualiteit. Aan een andere vriend, de Russische fotograaf Evgeny Feldman, vertrouwde Navalny toe dat de verkiezingsagenda van de voormalige Amerikaanse president Donald J. Trump er ‘echt eng’ uitzag.
‘Mocht president Biden problemen krijgen met zijn gezondheid, dan zal Trump president worden’, schreef Navalny vanuit zijn zwaarbeveiligde gevangeniscel. ‘Maken de Democraten zich geen zorgen over deze voor de hand liggende gevolgtrekking?’
Navalny vertelde zijn vriend dat hij genoot van de hoorzittingen, ondanks het routineuze karakter van het Russische rechtssysteem
Dat Navalny in staat was om honderden handgeschreven brieven te versturen was dankzij de merkwaardige digitalisering van het Russische gevangenissysteem, een overblijfsel van een korte opleving van liberale hervormingen in het midden van de vierentwintigjarige heerschappij van Poetin. Via een website konden mensen hem schrijven voor 40 cent per pagina en scans van zijn antwoorden ontvangen, meestal een week of twee nadat hij ze had verstuurd en nadat ze door een censor waren gegaan.
Navalny communiceerde ook met de buitenwereld via zijn advocaten, die documenten omhooghielden tegen het raam dat hen scheidde nadat hun was verboden om papieren door te geven. Op een gegeven moment, meldde Navalny in 2022, bedekten gevangenisbeambten het raam met folie.
Dan waren er nog de frequente rechtszittingen over nieuwe strafzaken die de staat had aangespannen om zijn gevangenschap te verlengen, of over klachten die Navalny had ingediend over de manier waarop hij werd behandeld. Navalny vertelde Krasilsjtsjik, een mediaondernemer die nu in ballingschap in Berlijn woont, dat hij genoot van deze hoorzittingen, ondanks het routineuze karakter van het Russische rechtssysteem.
‘Ze bieden afleiding en zorgen ervoor dat de tijd sneller voorbij gaat’, schreef hij. ‘Bovendien zorgen ze voor enige opwinding en veroorzaken ze dat gevoel van strijd, en achtervolging.’
Ook boden de rechtszaken hem de gelegenheid om zijn minachting voor het systeem te tonen. Afgelopen juli, aan het einde van een proces dat resulteerde in nog eens een veroordeling van negentien jaar, vertelde Navalny de rechter en de officieren in de rechtszaal dat ze ‘gek’ waren.
‘Je hebt één door God gegeven leven, en is dit waar je het aan wijdt?’ zei hij, volgens de tekst van de toespraak die door zijn team is gepubliceerd.
In een van zijn laatste hoorzittingen, uitgezonden via videoverbinding in januari, pleitte Navalny voor het recht op langere maaltijdpauzes om de ‘twee mokken kokend water en twee stukken smakeloos brood’ te kunnen nuttigen waar hij recht op had.
Het beroep werd afgewezen; tijdens zijn hele gevangenschap leek Navalny via anderen van eten te genieten, zo blijkt uit interviews. Hij vertelde Krasilsjtsjik dat hij in Berlijn de voorkeur gaf aan döner kebab boven falafel en zich interesseerde voor het Indiase eten dat Feldman in New York uitprobeerde.
De rechtbank verwierp ook zijn klacht over de eenzame ‘strafcellen’ in de gevangenis, waarin Navalny zo’n driehonderd dagen doorbracht. De cellen waren meestal koude, vochtige en slecht geventileerde betonnen ruimtes van 2 bij 3 meter. Maar Navalny protesteerde tegen iets anders: gevangenen die in deze cellen moesten verblijven, mochten maar één boek bij zich hebben.
‘Ik wil tien boeken in mijn cel,’ deelde hij de rechtbank mee.
‘Men schijnt te denken dat ik meelevende en hartverscheurende woorden nodig heb. Maar ik mis juist de dagelijkse sleur’
Boeken leken het middelpunt te zijn van het gevangenisleven van Navalny, tot aan zijn dood toe.
In een brief van april vorig jaar aan Krasilsjtsjik legde Navalny uit dat hij het liefst tien boeken tegelijk las en ‘ze afwisselde’. Hij zei dat hij van memoires was gaan houden: ‘Om de een of andere reden heb ik ze altijd veracht. Maar ze zijn eigenlijk geweldig.’
Hij vroeg vaak om leestips, en deelde ze zelf ook uit. In een brief aan Krasilsjtsjik van juli beschreef hij het gevangenisleven en beval hij negen boeken over dit onderwerp aan, waaronder een driedelige serie van 1012 pagina’s van de Sovjet-dissident Anatoly Marchenko.
Navalny voegde er in die brief aan toe dat hij Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj, de aangrijpende roman van Aleksandr Solzjenitsyn over de goelag van Stalin, had herlezen. Nadat hij een hongerstaking had overleefd en maandenlang ‘in de toestand van “ik wil eten”’ had verkeerd, zei Navalny dat hij nu pas de gruwelijkheid van de werkkampen uit het Sovjettijdperk begon te begrijpen.
‘Je begint je te realiseren hoe gruwelijk het is geweest’, schreef hij.
Rond dezelfde tijd las Navalny ook over het moderne Rusland. Michail Fishman, een liberale Russische journalist en televisiepresentator die nu in ballingschap werkt vanuit Amsterdam, hoorde van een assistent van Navalny dat de oppositieleider zijn nieuwe boek over de vermoorde oppositiefiguur Boris J. Nemtsov had gelezen.
Fishman vertelt te hebben gehoord dat Navalny het boek goed vond, maar dat hij het te positief vond over Boris N. Jeltsin, de voormalige Russische president.
Fishman schreef Navalny dat hij zijn woorden terug moest nemen, onder andere met het argument dat Jeltsin een hekel had aan de KGB, de gevreesde geheime politie van de Sovjet-Unie die andersdenkenden het zwijgen oplegde. Navalny antwoordde dat hij ‘bijzonder verontwaardigd’ was over die bewering.
‘De gevangenis, het onderzoek en de berechting zijn nu nog precies hetzelfde als in de boeken’ van Sovjetdissidenten, schreef Navalny en hij benadrukte dat de voorganger van Poetin er niet in was geslaagd om het Sovjetsysteem te veranderen. ‘Dit is wat ik Jeltsin niet kan vergeven.’
Maar Navalny bedankte Fishman ook voor de details over zijn leven in Amsterdam.
‘Men schijnt te denken dat ik meelevende en hartverscheurende woorden nodig heb’, schreef hij in een fragment dat Fishman deelde met The New York Times. ‘Maar ik mis juist de dagelijkse sleur – nieuws over het leven, eten, salarissen, roddels.’
Ook Kerry Kennedy, een mensenrechtenactiviste en de dochter van de Democratische politicus Robert F. Kennedy, die in 1968 werd vermoord, wisselde brieven uit met Navalny. Hij vertelde haar dat hij ‘twee of drie keer’ had gehuild tijdens het lezen van een boek over haar vader dat een vriend hem had aanbevolen. Na zijn dood plaatste Kennedy een kopie van een brief, handgeschreven in het Engels, op Instagram.
Navalny bedankte Kennedy voor het sturen van een poster met een citaat uit de toespraak van haar vader over hoe een ‘sprankeltje hoop’, als het een miljoen keer vermenigvuldigd wordt, ‘de sterkste muren van onderdrukking en verzet kan neerhalen’.
‘Ik hoop dat ik het op een dag aan de muur van mijn kantoor kan hangen’, schreef Navalny.
Friends
De vriend die het Kennedy-boek aanraadde was Feldman, de Russische fotograaf die verslag deed van de poging van Navalny om zich kandidaat te stellen voor het presidentschap in 2018. Feldman, nu in ballingschap in Letland, vertelt dat hij ten minste zevenendertig brieven naar Navalny heeft gestuurd sinds zijn arrestatie in 2021 en dat hij op bijna alle brieven antwoord heeft gekregen.
‘Ik hou echt van je brieven’, schreef Navalny in het laatste bericht dat Feldman ontving, gedateerd 3 december, waarvan hij uittreksels deelde met The New York Times. ‘Ze bevatten alles wat ik graag bespreek: eten, politiek, verkiezingen, schandalige onderwerpen en etnische kwesties.’
Dat laatste, zei Feldman, was een verwijzing naar hun uitwisselingen over antisemitisme en de Gaza-oorlog. Navalny beschreef ook zijn hernieuwde waardering voor de acteur Matthew Perry, die in oktober overleed; hoewel hij nooit naar Friends had gekeken, was Navalny ontroerd door een overlijdensbericht dat hij las in The Economist.
De brief van december eindigde met de gedachten van Navalny over een punt van zorg dat hij deelde met Feldman – de Amerikaanse politiek. Na te hebben gewaarschuwd voor een mogelijk presidentschap van Trump, sloot Navalny af met een vraag: ‘Noem één hedendaagse politicus die je bewondert.’
Drie dagen nadat Navalny die brief had verstuurd, verdween hij. Tijdens een verwoede zoektocht van twintig dagen zeiden bondgenoten van Navalny in ballingschap dat ze meer dan zeshonderd verzoeken naar gevangenissen en andere overheidsinstanties hadden gestuurd.
Op 25 december verklaarde de woordvoerster van Navalny dat hij was gevonden in een afgelegen Arctische gevangenis die bekendstaat als Polar Wolf.
‘Ik ben jullie nieuwe Kerstman’, postte Navalny de volgende dag op sociale media, nadat zijn advocaat hem had bezocht. ‘Ik zeg geen “ho-ho-ho”, maar ik zeg “oh-oh-oh” als ik uit het raam kijk, waar het nacht is, dan avond en dan weer nacht.’
Op de Noordpool
Navalny zei in zijn bericht dat hij via een omweg door het Oeralgebergte naar zijn nieuwe gevangenis werd gebracht, die te boek staat als een zwaardere faciliteit met een ‘speciaal regime’.
Zelfs tijdens die reis las Navalny boeken. Hij schreef aan de journalist Sergei Parkhomenko dat hij tegen de tijd dat hij aankwam in Polar Wolf alles gelezen had wat hij mee kon nemen en dat hij gedwongen was om te kiezen uit de klassiekers in zijn nieuwe gevangenisbibliotheek: Tolstoj, Dostojevski of Tsjechov.
‘Had niemand me kunnen vertellen dat Tsjechov de meest deprimerende Russische schrijver is?’ schreef Navalny in een brief die Parkhomenko deelde op Facebook.
Parkhomenko vertelt dat hij een brief ontving op 13 februari. In tegenstelling tot de vorige brieven van Navalny, was de brief met de hand geschreven op eenvoudig, ruitvormig notitiepapier en als foto naar hem doorgestuurd door Joelja Navalnaja, Navalny’s vrouw. Polar Wolf stond de elektronische schrijfservice die zijn vorige gevangenis bood niet toe.
Het was duidelijk geworden dat het Kremlin van plan was om Navalny het zwijgen op te leggen. De advocaten die hem het grootste deel van zijn tijd achter de tralies hadden vertegenwoordigd, zaten in de gevangenis, en brieven en bezoekers zouden er langer over doen om hem in zijn nieuwe gevangenis te bereiken.
De moeder van Navalny, Ljoedmila Navalnaja, vloog naar de Noordpool na de aankondiging van zijn dood en ontving zaterdag een officieel bericht dat hij de dag ervoor om 14:17 uur was overleden.
De nalatenschap van Navalny zal voortleven, zeggen vrienden en bondgenoten, mede door zijn geschriften in de gevangenis. Feldman, de fotograaf, vertelt van het juridische team van Navalny te hebben gehoord dat de oppositieleider had gereageerd op ten minste enkele van de brieven die Feldman de afgelopen weken had gestuurd.
‘Om eerlijk te zijn vind ik dit nogal een naar idee,’ zei Feldman. ‘Als ze door de censuur heen komen, krijg ik de komende maanden nog brieven van hem.’
Krasilsjtsjik, de mediaondernemer, vertelt dat de laatste brief die hij ontving, in september, hem veel stof tot nadenken gaf. Navalny sloot de brief af met de stelling dat als Zuid-Korea en Taiwan in staat waren om de overgang van dictatuur naar democratie te maken, Rusland dat misschien ook zou kunnen.
‘Hoop. Ik heb er geen probleem mee’, schreef Navalny.
Hij tekende af: ‘Blijf schrijven! A.’
