Voor de burgers in alle rijke landen geldt: willen ze hun huidige levenskwaliteit behouden, dan moeten ze ofwel de grenzen openzetten voor migranten of zelf meer gaan werken.
Een van de meest vreugdevolle herinneringen aan mijn Griekse jeugd betreft de dag waarop bekendgemaakt werd dat de schoolweek (evenals de werkweek) werd ingekort van zes naar vijf dagen. En omdat het me bijstaat dat mijn landgenoten destijds even blij waren met dat nieuws als ik, was ik verrast dat er nu een nieuwe wet is aangenomen die werkgevers in verschillende sectoren weer toestaat hun werknemers een zesdaagse werkweek op te leggen.
Dat is om tal van redenen een verrassende stap. Ten eerste gaat dit regelrecht in tegen de algemene trend naar meer flexibele werktijden en een betere balans tussen werk en privé. In diverse geavanceerde economieën (België, Singapore en het Verenigd Koninkrijk) heeft de regering juist een kortere werkweek aangekondigd, en in andere landen (Duitsland, Japan, Ierland, Zuid-Afrika en Spanje) wordt deze overwogen.
Ten tweede staan Grieken erom bekend dat ze veel belang hechten aan de balans tussen werk en privéleven, en hebben ze nu al een langere werkweek dan andere Europeanen. Gemiddeld werkt een Griekse werknemer 39,8 uur per week, waar het gemiddelde in de hele EU 36,1 uur bedraagt.
Ten derde maakt het huidige Griekse kabinet zich weliswaar vooral sterk voor het bedrijfsleven en economische groei, maar is het in het verleden ook opgekomen voor de rechten van vrouwen – een doelgroep die juist te lijden zal krijgen onder langere en minder flexibele werktijden. Bovendien heeft deze regering laten zien dat ze haar beleid wil baseren op wetenschappelijk inzicht, en onderzoek wijst uit dat juist een kortere werkweek en een meer evenwichtige levensstijl resulteren in meer tevredenheid, een betere gezondheid en uiteindelijk een grotere productiviteit van werknemers.
Tikkende tijdbom
Waar komt deze ommezwaai dan vandaan? Zelf omschrijft de regering deze als een ‘buitengewone maatregel’, wat we allemaal herkennen als een eufemisme voor ‘laatste redmiddel’. Zoals veel hoge-inkomenslanden kampt Griekenland met een acuut personeelstekort. In Griekenland is dat extra nijpend door de grote uitstroom van arbeidskrachten na de financiële crisis van 2010 (toen naar schatting vijfhonderdduizend Grieken, 5 procent van de huidige bevolking, het land verlieten), maar het is niet het enige land met zo’n tekort.
Kern van het probleem zijn de lage geboortecijfers en de vergrijzing, demografische ontwikkelingen die de Griekse regering met recht een ‘tikkende tijdbom’ noemt. Door de toegenomen rijkdom verwachten de burgers een steeds betere levenskwaliteit en een betere balans tussen werk en privé, maar het arbeidsaanbod groeit niet mee doordat er steeds minder mensen in de werkende leeftijd zijn.
Hogere lonen leiden automatisch tot hogere consumentenprijzen, en daarmee maakt een regering zich niet populair
Hoe moet een geavanceerde economie met dit probleem omgaan? Vier mogelijkheden dienen zich aan. De eerste is inzetten op automatisering, vanuit de gedachte dat machines, robots en kunstmatige intelligentie uiteindelijk de plaats van de ontbrekende werknemers kunnen innemen. Maar niet alle soorten werk kunnen worden uitgevoerd door een machine of een groot taalmodel. We hebben nog steeds mensen nodig voor veel van het minst gewilde, laaggeschoolde werk in de bouw, de voedselindustrie en de horeca.
De tweede optie is het verhogen van de beloning voor werk. Een elementaire economische wet luidt dat als de vraag groter is dan het aanbod, de prijzen (in dit geval de lonen) stijgen. Maar hogere lonen leiden automatisch tot hogere consumentenprijzen, en daarmee maakt een regering zich niet populair, zeker niet in een tijd waarin de inflatie al zo veel zorgen baart. Bij een kleine open economie als die van Griekenland zouden hogere lonen en prijzen bovendien slecht zijn voor de internationale concurrentiepositie van het land.
Vijfde optie
De derde optie is de werknemers in een geavanceerde economie vragen om meer te gaan werken, zoals Griekenland nu gedaan heeft. Dat lijkt misschien in te gaan tegen de algemene trend naar een kortere werkweek, maar verschilt eigenlijk niet zoveel van het verhogen van de pensioenleeftijd, een maatregel waartoe verschillende andere landen (Denemarken, Frankrijk, Duitsland) al zijn overgegaan. In beide gevallen is het een beleidsbeslissing die bij werknemers zeer slecht valt. En in beide gevallen lieten die werknemers blijken dat ze liever afzagen van de inkomensverhoging (in Griekenland gaat de zesde werkdag gepaard met een loontoeslag van veertig procent) dan dat ze meer gingen werken.
Dan resteert de vierde optie: verhoging van het arbeidsaanbod door in te zetten op gecontroleerde, wettige immigratie. Regio’s die zuchten onder een vluchtelingencrisis en illegale immigratie (zoals het grootste deel van Europa en de Verenigde Staten) kunnen met een weldoordacht immigratiebeleid twee vliegen in één klap slaan. Alleen lijkt zulk beleid momenteel uitgesloten. Met de versplintering van de geopolitieke wereldorde en de groeiende zorgen om nationale veiligheid hebben landen steeds meer de neiging de grenzen te sluiten en zich naar binnen te keren.
De meeste mensen willen op dezelfde voet doorleven zonder meer te werken. Dat gaat niet
Zo blijkt maar weer dat in een geglobaliseerde wereld de scheidslijn tussen binnenland en buitenland dun is. Problemen die zich voordoen in andere delen van de wereld, hebben verstrekkende gevolgen voor binnenlandse aangelegenheden, zoals in dit geval de arbeidsmarkt.
Er is natuurlijk ook nog een vijfde optie: dat de burgers in de rijke landen een rem zetten op hun consumptie en economische groei en alleen nog leven van de vruchten van de arbeid die ze zelf willen leveren. Ook zo kunnen ze op een duurzame manier komen tot de balans tussen werk en vrije tijd waarnaar ze verlangen. Alleen zijn weinig mensen daartoe bereid.
De meeste mensen willen op dezelfde voet doorleven zonder meer te werken. Dat gaat niet. Om hun huidige levenskwaliteit te behouden, zullen de burgers van hoge-inkomenslanden ofwel hun grenzen moeten openstellen voor immigranten of zelf meer moeten werken. In het licht van de internationale spanningen lijkt de slinger momenteel in de richting te slaan van meer werken, of dat nu bereikt wordt met verhoging van de pensioenleeftijd of een langere werkweek. Griekenland zou weleens eerder een trendsetter dan een trendbreker kunnen zijn.
