Bij zijn derde poging om aan de macht te komen in Chili won de ultraconservatieve José Antonio Kast de verkiezingen. Nu kan hij zijn beleid met harde hand gaan uitvoeren.
In september 1988 was er voorafgaand aan het referendum over het wel of niet aanblijven van Augusto Pinochet zendtijd voor de twee politieke kampen. In een van de uitzendingen van het Ja-kamp kwam de tweeëntwintigjarige rechtenstudent José Antonio Kast aan het woord. Als vertegenwoordiger van de aanhangers van het gremialismo [een neoconservatieve, anticommunistische en nationaal-katholieke politieke stroming die zich had ontwikkeld op de rechtenfaculteit van de katholieke universiteit in de hoofdstad], zei hij ervan ‘overtuigd’ te zijn dat zijn generatie ‘regelrecht baat had’ bij het beleid van het militaire regime. Die jongen met zijn Duitse uiterlijk was het broertje van Miguel Kast, die onder Pinochet minister was geweest. Bijna veertig jaar na dat televisieoptreden heeft de advocaat, inmiddels negenenvijftig jaar oud, na twee eerdere pogingen om in La Moneda te komen de strijd om het presidentschap van Chili gewonnen. De Chilenen krijgen voor het eerst een staatshoofd dat Pinochet openlijk steunde. ‘Leefde hij nog, dan zou hij voor mij stemmen,’ zei Kast toen hij voor het eerst een gooi naar de macht deed. Dat was in 2017.
Leermeester
De belangrijkste leermeester van de uiterst reactionaire advocaat was wellicht Jaime Guzmán, een van de voornaamste ideologen van rechts Chili en oprichter van de Onafhankelijke Democratische Unie, de radicale flank – hij werd in 1991, toen hij senator was, vermoord. Kast maakte als student kennis met hem en raakte zo door zijn ideeën en idealen geïnspireerd dat hij zich bij hem aansloot. Twintig jaar lang was hij actief in zijn gelederen, vier keer als gemeenteraadslid en afgevaardigde. In 2016 haakte hij af na diverse meningsverschillen met de leiding van de oude garde. Volgens hem stonden zij niet meer voor de oorspronkelijke morele principes. ‘Lukt het me de mensen aan te spreken, dan ga ik voor mijn presidentiële aspiraties,’ waarschuwde hij in zijn afscheidsbrief. Het jaar erna waagde hij zich aan het avontuur om als partijloos politicus staatshoofd te worden.
Tijdens zijn eerste campagne maakte hij zich hard voor de sluiting van de grens met Bolivia om de drugshandel tegen te gaan, de aanstelling van een godsdienstleraar op iedere openbare school en gratie ‘voor al diegenen die ten onrechte en op onmenselijke wijze vastzitten’ wegens schending van de mensenrechten tijdens de militaire dictatuur. Hij behaalde 8 procent van de stemmen. Het succes van een sobere campagne van een kleine groep afvalligen binnen traditioneel rechts wees uit dat er ruimte was voor een hardere toon. En Kast trok hier lering uit. In 2021 stelde hij zich opnieuw kandidaat. Niet lang daarvoor, in 2019, had hij de rechts-populistische Republikeinse Partij van Chili opgericht en zijn verhaal leek steeds meer aan te slaan in de Chileense samenleving. In zijn programma gewaagde hij van een ‘nieuw rechts’ dat het hoofd moest bieden aan het ‘institutioneel en ideologisch verval’ in eigen gelederen en van een ‘vastberaden’ politieke keus om de culturele, ideologische en programmatische strijd te hervatten en de oude normen en waarden met hand en tand te verdedigen.
Hij maakte zich onder meer sterk voor een kleinere rol van de overheid, intrekking van de abortuswet op drie punten en opheffing van het ministerie voor Vrouwenzaken. In de eerste ronde haalde hij 27,8 procent van de stemmen en uiteindelijk verloor hij, ook al matigde hij zijn toon, van de linkse Gabriel Boric. Na deze verkiezingsnederlaag werd hij van 2022 tot 2024 voorzitter van het Political Network for Values, een ultraconservatief platform dat politieke activisten uit Europa, Latijns-Amerika, de Verenigde Staten en Afrika verbindt en gekant is tegen ‘radicaal feminisme’, ‘genderideologie’ en homoseksuelen en vooral tegen abortus. Een paar dagen voordat hij zijn functie binnen dit netwerk neerlegde, in december 2024, nam Kast nog deel aan een antiabortustop in de Spaanse Senaat waar hij de uitspraak deed: ‘In feite zijn degenen die ons bespotten in de pers en hun haat jegens ons verspreiden via de ons kwaadgezinde social media bang voor ons. Ze zijn bang voor ons omdat ze weten dat wij pal staan. Ze kennen onze moed en weten dat wij de verdediging van onze principes nooit zullen verzaken.’
Ultrarechtse wereldleiders
Hij nam ook deel aan topconferenties met ultrarechtse wereldleiders, bijvoorbeeld de jaarlijkse Conservative Political Action Conference in de Verenigde Staten, of de Vox-conventie in Madrid, waar hij onder meer aanzat met de extreemrechtse Spaanse politicus Santiago Abascal, de president van El Salvador Nayib Bukele en de Hongaarse premier Viktor Orbán, vertegenwoordigers van landen die hij tijdens zijn campagne stuk voor stuk bezocht om hun ideeën in Chili ingang te doen vinden. Ook had hij contact met de premier van Italië, Giorgia Meloni, die hij telefonisch sprak toen hij opging voor de tweede ronde, en met de president van Argentinië, Javier Milei.
Een van de redenen waarom Kast in 2021 niet won was dat de vrouwen en jongeren zich tegen hem keerden. Met die kennis liet hij bij zijn derde poging het ongegeneerde schermen met normen en waarden achterwege en temperde hij zijn standpunten ten aanzien van individuele vrijheden en zijn enthousiasme over de erfenis van de dictatuur van Augusto Pinochet. Deze vader van negen kinderen, getrouwd met advocaat Pía Adriasola en aanhanger van de Schönstatt-beweging, richtte zijn campagne zo in dat hij de kiezersgroepen die hem van oudsher meden niet voor het hoofd stootte. Zijn pleidooi betrof met name een batterij maatregelen voor een ‘noodregering’, met de focus op veiligheid, economische groei en migratiebeheersing, de onderwerpen waar de Chilenen zich het drukst om maken.
Cultuuroorlog
Dat Kast de zogenaamde normen- en waardentroef niet trok, maakte de weg vrij voor steun van de liberalere figuren uit zijn hoek. Hij presenteerde zich als de probleemloze optie voor rechts Chili: van libertair tot uitgesproken centristisch. Niettemin stak de republikein niet onder stoelen of banken dat zijn opvattingen hetzelfde zijn gebleven, zoals zijn afwijzing van het homohuwelijk, de morning-afterpil en de wet over genderidentiteit, om er een paar te noemen. ‘Ik ben een man van principes, ik verdedig het leven vanaf de conceptie tot aan de natuurlijke dood,’ zei hij tijdens zijn campagne. Ook waarschuwde hij: ‘We gaan het weer hebben over God, vaderland en gezin.’
Er klinken al stemmen binnen de radicale rechtervleugel waaruit blijkt dat zij druk gaan uitoefenen op het Congres om de zogeheten cultuuroorlog aan te kaarten, wat botst met geluiden uit het liberalere kamp aan rechterzijde. Vanaf maart 2026 zullen de leiderscapaciteiten van Kast op de proef worden gesteld, tien jaar nadat hij uit de Onafhankelijke Democratische Unie stapte en zijn presidentiële aspiraties kenbaar maakte. Zijn formatie heeft nog nooit geregeerd, daarom is het de vraag of hij zijn vroegere standpunten of die van 2025 zal uitdragen.
