Volgens We the Bacteria kunnen we middels microbiële diversieit samenwerken met de onzichtbare wereld om ons heen. Een hoopvolle boodschap, aldus deze recensent.
We The Bacteria: Notes Toward Biotic Architecture, een ‘alternatieve geschiedenis van architectuur vanuit een microbenperspectief’, bundelt het onderzoek dat voorafging aan de tentoonstelling We The Bacteria in de Triennale in Milaan vorig jaar. De tentoonstelling werd gecureerd door Colomina en Wigley en onderzocht hoe microbiële ecosystemen zich verhouden tot ruimtelijk ontwerp en gezondheidsongelijkheid.
Het boek stelt dat microben niet alleen de wereldwijde biosfeer hebben opgebouwd, maar ook eeuwenlang de ware architecten achter onze huizen en steden waren. De angst die ze oproepen en de ziekten die ze veroorzaken hebben onze ruimtes en de manieren waarop we ze betreden mede vormgegeven.
Ongeveer tienduizend jaar geleden begon de mensheid zich terug te trekken naar plekken die van de buitenwereld konden worden afgesloten; planten, aarde en insecten bleven grotendeels buiten. Maar microben, waaronder ziekteverwekkers, volgden de mensen naar binnen, waar ze zich aanpasten, muteerden en nieuwe ziektebeelden ontwikkelden. Naarmate we onze onderkomens in dorpen, steden en uitgestrekte landen veranderden, veranderden de microbiële ecosystemen mee.
Microbiële uitwisseling
De auteurs beschrijven hoe gebouwen en lichamen in een constante microbiële uitwisseling verkeren en co-evolueren tot een groot, dynamisch ecosysteem. Elk huis heeft een uniek microbioom, afhankelijk van de bewoners. Zelfs het microbioom van een regelmatig schoongemaakte ziekenhuiszaal heeft veel weg van het microbioom van de vorige patiënt en begint na vierentwintig uur al op die van een nieuwe bewoner te lijken.
Architectuur kan niet bestaan zonder microben, en dus ook niet zonder ziekten. Hoewel schrobben, spuiten en desinfecteren de meeste micro-organismen elimineert, ontstaan hierdoor ook extremofielen: soorten die zo resistent zijn dat ze de ruimte domineren.
Zo hebben gezondheidscrises sinds jaar en dag gebouw- en stadsontwerpen gedicteerd. Van wc’s tot ontsmettingssystemen, van de pestziekenhuizen (‘lazaretto’s’) tot sanatoria voor tuberculosepatiënten en van rioolsystemen tot stadsparken; steden zijn constant van vorm veranderd door de risico’s die ze probeerden in te perken. Architectuur werd de frontlinie in het gevecht tegen de microben.
Colomina en Wigley noemen overgesteriliseerde omgevingen ‘antibacteriële architectuur’. Toch floreren ziekten gek genoeg in dit soort ontwerpen. Door de normale menselijke microbiële diversiteit weg te spoelen worden er resistente ziekteverwekkers gekweekt die steeds resistenter worden tegen antimicrobiële stoffen. Daardoor verzwakt ons natuurlijke verdedigingsmechanisme tegen de microben die daar gedijen. De komende 25 jaar zal het aantal sterfgevallen als gevolg van antimicrobiële resistentie naar schatting met 70 procent stijgen en mogelijk de grootste doodsoorzaak ter wereld worden.
Maar hoewel architectuur en de bouw microben de oorlog hebben verklaard, zien wetenschappers ook de vele voordelen die ze met zich meebrengen, met name in riool- en waterreinigingssystemen. Bacteriën, schimmels en microalgen wekken elektriciteit en biomassa op in bioreactoren, ze gaan vergiftiging tegen in de grond en in het water, vangen CO2 op, verteren vervuilende stoffen, breken plastic af, helpen bij de restauratie van historische bouwwerken zoals de dom van Milaan en het Alhambra in Granada, enzovoort. Ze zijn uitgegroeid tot bondgenoten van de bouw.
Immuunsysteem
Gezien de belangrijke rol die microben spelen in ons immuunsysteem en onze omgeving, pleiten de schrijvers voor biotische architectuur, waarbij we leren van microben in plaats van ze uit te bannen. Ze benadrukken dat bepaalde antimicrobiële maatregelen tegen ziekteverwekkers uiteraard noodzakelijk blijven. Water- en rioolsystemen, wc’s en keukens moeten nog steeds gereinigd worden, maar daarnaast moeten schoonmaaktechnieken gecontroleerde blootstelling aan microbiële diversiteit omarmen. Zo verving microbioloog Elisabetta Caselli met collega’s tijdens de coronapandemie de gebruikelijke desinfecterende middelen van zes Italiaanse ziekenhuizen door reiniging op basis van probiotica. Het resultaat was een afname van oppervlaktepathogenen tot wel 90 procent in vergelijking met conventionele chemische reiniging, plus lagere percentages ziekenhuisinfecties en antibioticaresistentie.
We The Bacteria: Notes Toward Biotic Architecture is informatief en vermakelijk en zit vol anekdotes, archiefbeelden en fascinerende historische feiten. Daarnaast is dit het eerste boek in maanden dat mij niet alle hoop in de mensheid deed verliezen. Eindelijk is er een boek dat een visie presenteert waarbij mensen actief kunnen bijdragen aan microbiële diversiteit, samenwerken met de onzichtbare wereld om ons heen en bouwen op manieren waarmee we het milieu niet schaden, maar verzorgen.
Régine Debatty
