Nieuwe boekwinkels openen de deuren, uitgeverijen groeien en klassieke boeken worden heruitgegeven. Door de oorlog is Oekraïne aan het lezen geslagen.
Tussen boekenwanden, kunstwerken en hangende bloembakken zorgen comfortabele fauteuils voor een woonkamersfeer. Tot 21:00 kun je koffie of wijn bestellen en wordt er gelezen. ‘Er zijn momenteel veel van dit soort boekwinkels in Kyiv,’ zegt IT-specialist Mariana Fuhalewich, die het zich gemakkelijk heeft gemaakt in de ‘Boekenleeuw’ in de trendy wijk Podil in Kyiv. Haar collega Darina Chrapach vraagt haar een foto van haar te maken in de fauteuil. ‘Ik heb hier vele heerlijke uren doorgebracht.’ De boekwinkels zijn er niet alleen om te snuffelen, als de stroom uitvalt zijn ze een toevluchtsoord voor buurtbewoners, lezers en schrijvers. En ze getuigen van een opmerkelijke opleving te midden van de oorlog.
De Russische oorlog is niet alleen gericht tegen Oekraïne als grondgebied, maar ook tegen de cultuur, taal en literatuur van het land. Overal waar Russische troepen binnenvallen, verstoppen mensen snel hun boeken voordat ze door de bezetters worden vernietigd en vervangen door propaganda uit Moskou. ‘Ze wisselen de boeken direct na de bezetting om,’ vertelt Joeri Belousov, hoofd van de afdeling Oorlogsmisdaden van het Oekraïense Openbaar Ministerie.
Onder vuur
Sinds 2022 zijn ongeveer achthonderd Oekraïense bibliotheken en boekwinkels verwoest. In mei 2024 werd de grootste drukkerij van Oekraïne getroffen: een raketaanval op Factor Druk in Charkov kostte zeven werknemers het leven. Naast de persen verbrandden ook de vers gedrukte nieuwe uitgaven van vele uitgeverijen, een week voor de belangrijkste boekenbeurs van het land.
Ook Oekraïense literaire instellingen werden tijdens de meest recente aanvalsgolf onder vuur genomen: in Kyiv werd begin juli een opslagplaats van de schrijversvereniging PEN Oekraïne getroffen. Boeken van het project ‘Onverwoestbare Bibliotheken’, dat Engelstalige en tweetalige boeken verzamelt voor 250 bibliotheken in 17 regio’s van het land, werden verwoest. Diezelfde nacht ging het magazijn van uitgeverij Nasch Format (Ons Formaat) gedeeltelijk verloren en werden sommige boeken onherstelbaar beschadigd. De directie van de uitgeverij verkondigde: ‘We weten waar we voor vechten. We publiceren boeken die kracht bieden, een kritische blik en waardigheid – precies waar Rusland bang voor is.’
‘De sector is sinds het begin van de invasie razendsnel gegroeid’
De Oekraïense literatuur trotseert de verwoesting en beleeft zelfs een renaissance: te midden van luchtaanvallen, raketterreur en de dagelijkse realiteit van oorlog, blijft de boekenmarkt groeien. Volgens het Oekraïense Boekeninstituut nam de verkoop in 2024 toe met 31 procent. Het aantal actieve uitgevers steeg van 300 naar 350. ‘De sector is sinds het begin van de invasie razendsnel gegroeid,’ zegt econoom Hlib Wischlinski van het Centrum voor Economische Strategie. ‘Verrassend genoeg gaven mensen in oorlogstijd meer geld uit aan boeken.’
De trend is duidelijk zichtbaar op beurzen zoals het Boekarsenaal in Kyiv of de openluchtbeurs Boekenland. Op de laatstgenoemde werden in vier dagen tijd 90.000 boeken verkocht. Boekhandelketens breiden uit, zoals blijkt uit cijfers van het Oekraïense Boekeninstituut. Daarbij is vooral Oekraïense literatuur gewild – van klassiekers tot nieuwe oorlogspoëzie en fantasyromans. Was in 2021 een op de vijf boeken in het land door een Oekraïense auteur geschreven, in 2023 was dat drie op de vijf.
Steeds meer Oekraïense auteurs belanden in de maandelijkse top 10
Midden in de oorlog openen onafhankelijke boekhandels hun deuren in Kyiv, Lviv en Odessa. Dat deed ook Boekenleeuw, in augustus 2022, toen de wijk Podil zo goed als uitgestorven was. Naast boeken over de Oekraïense geschiedenis en kunst is er vraag naar vertalingen van internationale literatuur en zelfhulpboeken. Oorlogsliteratuur en -poëzie doen het goed, zoals de teksten van de dichtende verpleegkundige en dronepiloot Yaryna Chornohuz of de oorlogsdagboeken van vechter en schrijver Artem Chekh. Ook reportages en fotoboeken over de bezette gebieden en de onherroepelijk verwoeste steden zoals Marioepol zijn populair.
Steeds meer Oekraïense auteurs belanden in de maandelijkse top 10, zegt Katerina Ivanova, medeoprichter van de boekhandel. ‘We hadden vertrouwen in de Oekraïense boekenmarkt en dat er genoeg boeken zouden verschijnen om de schappen te vullen,’ aldus Ivanova. Ze is ervan overtuigd dat de opening op het allerslechtst denkbare moment anderen heeft geïnspireerd.
Renaissance van Oekraïense klassiekers
Vooral de renaissance die klassiekers doormaken is opmerkelijk: ‘Bloemlezingen van Oekraïense klassiekers zijn ware melkkoeien,’ vertelt de boekhandelaar. De Oekraïense literatuur uit de negentiende en vooral de twintigste eeuw was in de Sovjet-Unie decennialang onderdrukt of zelfs verboden. Begin jaren dertig decimeerde Jozef Stalin de bloeiende Oekraïense cultuur op brute wijze; bijna driehonderd Oekraïense schrijvers werden geëxecuteerd en veel kunstenaars belandden in de Goelag. In het huidige Oekraïne spreekt men van de ‘doodgeschoten renaissance’, vertelt de Oekraïense vertaler en psychoanalyticus Jurko Prochasko.
Nu worden hun literaire werken heruitgegeven en opnieuw onder de aandacht gebracht, onder andere door Wichola. Met de serie Oncanonieke Canon bracht deze jonge uitgeverij literair-wetenschappelijke boeken van vergeten stemmen op de markt, uitsluitend Oekraïense auteurs. Met succes.
‘Het is een kwestie van identiteit. Mensen realiseerden zich dat de Russen hen kwamen vermoorden, puur omdat ze Oekraïners waren,’ zegt Bohdana Neborak, manager culturele projecten en redacteur van tijdschrift The Ukrainians. ‘Dus vroegen ze zich af: wat betekent het eigenlijk om Oekraïens te zijn? De klassieke literatuur gaat daar vaak op in.’
‘Lange tijd was het runnen van een Oekraïense uitgeverij meer een soort liefhebberij’
Ook worden innovatieve concepten opgezet om het lezen te bevorderen. Boekhandel Sens aan de promenade Chresjtsjatyk in Kyiv combineert bijvoorbeeld coworking, evenementen, gastronomie en literatuur. Sinds de opening in februari 2024 is het aantal bezoekers gestaag gegroeid. Maandelijks ontmoeten 50.000 lezers, auteurs en creatievelingen elkaar op deze plek. Je vindt er het nieuwe boek van historicus Serhii Plokhy over de ondergang van de Sovjet-Unie evenals de vertaling van Timothy Snyders’ Over vrijheid. Op een kleine tafel staan drie werken van Artem Chekh. Internationale bestsellers, zoals Rebecca F. Kuangs fantasytrilogie The poppy war, zijn ook populair.
Wat je hier níét vindt zijn werken in het Russisch of van Russische auteurs. Het feit dat de kasten vol staan met boeken in de lokale taal vervult Sens-oprichter Olexi Erinchak met trots. Lange tijd was dit nauwelijks denkbaar: tot de Russische invasie van de Krim en de regio’s Donetsk en Loehansk in het oosten van het land in 2014 domineerden boeken van Russische uitgevers en auteurs de markt. ‘Lange tijd was het runnen van een Oekraïense uitgeverij meer een soort liefhebberij,’ zegt econoom Wischlinski. Er viel niet op te concurreren tegen de Russische markt. ‘Tegenwoordig is het big business geworden.’
Flexibel
Een van de redenen is de geleidelijke loskoppeling van de Russischtalige boekenmarkt sinds 2016, en de hernieuwde aandacht voor de Oekraïense taal. Sinds 2023 zijn de import van boeken uit Rusland en Wit-Rusland evenals de activiteiten van Russische uitgeverijen verboden. Uitgevers mogen bovendien alleen nog publiceren in het Oekraïens, in de talen van erkende minderheden of van de Europese Unie. ‘Zo is er een nieuwe markt ontstaan, vooral op het gebied van internationale vertalingen,’ aldus Wischlinski. En of het nu om thrillers of liefdesromans gaat, ook in Oekraïne wakkert BookTok, oftewel boekgerelateerde content op TikTok, de vraag aan.
Het blijft een wonder dat de boekenmarkt zich zo snel ontwikkelt, want de situatie is nog altijd fragiel. Hoewel de verwoeste drukkerij Factor Druk dankzij een gulle donor is heropgebouwd, blijven de toeleveringsketens onzeker, is papier duur en zijn vertalers schaars. ‘Titels verschijnen met vertraging,’ zegt boekhandelaar Erinchak. ‘Maar in oorlogstijd moet je flexibel te zijn.’ Hij koopt nu titels in zodra er belangstelling voor ontstaat.
‘Voor deze generatie schrijvers is de oorlog verwoestend’
Een groot deel van de groeiende inkomsten van de boekenindustrie is te danken aan de gestegen prijzen, legt Oleksandra Kowal uit, hoofd van het Oekraïense Boekeninstituut. Dat mensen toch boeken blijven kopen, schrijft econoom Wischlinski mede toe aan het feit dat ze minder kunnen reizen en dat hun consumptiepatroon sowieso verandert. Maar hij is voorzichtig: de markt is nog niet erg stabiel. ‘Mensen hebben nog steeds geld, dankzij steun uit het Westen. Maar de toekomst is onzeker. Over twee of drie jaar zullen we zien hoeveel boekwinkels er nog zijn. Als mensen alleen nog het hoognodige kopen, zullen boeken als eerste wegvallen.’
De oorlog vormt niet alleen een bedreiging voor boeken, de economie en de infrastructuur, maar ook voor de makers zelf. ‘Voor deze generatie schrijvers is de oorlog verwoestend,’ zegt cultuurmanager Bohdana Neborak. Veel schrijvers bevinden zich aan het front. Sommigen zijn gesneuveld, anderen tijdens de gevechten verdwenen – zoals dichter en boekontwerper Mikola Leontowitsch. ‘Hij was briljant,’ zegt Neborak over haar vriend. ‘Sinds twee jaar is er niets nieuws meer van hem verschenen.’
‘Lezen helpt ons onze waardigheid behouden’
Op een avond in juni modereert Neborak een boekpresentatie bij Sens. Het betreft een nieuwe editie van een vergeten vertaling van Hans Christian Andersens De Sneeuwkoningin en andere sprookjes, in Oekraïne gepubliceerd aan het einde van de negentiende eeuw. De zaal zit vol. ‘Mensen verlangen naar klassiekers én naar nieuwe stemmen. Er is grote behoefte aan plekken waar die boeken onder de aandacht staan.’ Steeds meer boekhandels en uitgeverijen richten daarom boekenclubs en discussieformats op.
‘Mensen kunnen hier hun emoties delen,’ zegt Neborak. In oorlogstijd is lezen meer dan alleen afleiding: het is ook een manier om menselijkheid, identiteit en verzet tot uitdrukking te brengen. ‘Lezen is een humanistische daad,’ zegt ze. ‘Het helpt ons onze waardigheid te behouden – zelfs onder de meest verwoestende omstandigheden.’ Daarbij draait het om hoop en troost. ‘Door te lezen voelen mensen dat ze niet alleen zijn, en dat ze nog steeds mens zijn.’
