Net als in Nederland is in Duitsland de discussie over dienstplicht al enige tijd opgelaaid. Onze oosterburen zouden zo‘n tachtigduizend soldaten en tweehonderdduizend reservisten tekortkomen om aan de nieuwe NAVO-norm te voldoen. De SPD en de CDU werden het vorige week eens over een gedeeltelijke terugkeer van de dienstplicht: alle mannen die na 1 januari 2008 zijn geboren, worden opgeroepen voor een verplichte medische screening. Wie de screening doorstaat kan zich vrijwillig aanmelden voor het leger. Als het leger niet voldoende rekruten vindt, zal er een loting plaatsvinden. Twee Duitse journalisten reageren.
Ja: ‘Het is tijd om terug te keren naar de dienstplicht’
Als alle mannen van een bepaalde jaargang worden gekeurd, zou dat ook in het Kremlin worden opgemerkt en afschrikwekkend werken, aldus de Duitse minister van Defensie Boris Pistorius. ‘Deze uitspraak getuigt toch wel van een zekere wanhoop,’ meent de Duitse journalist Georg Ismar in Süddeutsche Zeitung. Het is volgens hem onwaarschijnlijk dat de Russische president nerveus op zijn nagels begint te knagen bij een massale keuring in Duitsland. ‘Hij kan altijd nog naar Pyongyang bellen en nieuwe soldaten uit Noord-Korea bestellen.’ Net zoals Oekraïne soldaten uit Zuid-Amerika in de frontlinie inzet.
‘Gelukkig is het Duitse debat nog niet aangekomen bij outsourcing en huurlingen. Maar na bijna twee jaar debatteren dringt de vraag zich op of iedereen zich wel echt bewust is van de situatie waarin Europa zich bevindt.’ Parallel aan het debat over de dienstplicht ziet Ismar de veiligheidssituatie steeds nijpender worden. ‘Er is altijd al fel gediscussieerd over oorlog en vrede, over rechtvaardigheid in de dienstplicht, wanneer sommigen worden opgeroepen en anderen niet. Maar de Koude Oorlog heeft aangetoond dat de aanpak om uit te gaan van het ergste, zodat het ergste niet gebeurt, werkt.’ Dat was niet gelukt zonder een sterk leger en zonder dienstplicht, aldus de auteur.
‘Het Duitse leger, zoals het nu is, zal geen stand houden’
‘Afschrikken heeft toen echt gewerkt. Bovendien moeten vrijwel alle deskundigen inmiddels concluderen dat het Duitse leger, zoals het nu is, geen stand zal houden.’ Ismar vindt het terecht dat Pistorius aandringt op verplichte dienstplicht voor iedereen. ‘Als de doelstellingen voor de nieuwe vrijwillige militaire dienst in 2027 niet worden gehaald, dan moet de algemene dienstplicht voor mannen heringevoerd worden.’
De zorg dat er dan meer dienstplichtigen zijn dan de Bundeswehr aankan, zou overdreven zijn. ‘Iedereen kan dienst weigeren. Van de ongeveer tweehonderdduizend dienstplichtigen per jaar zouden er dan – ook na aftrek van de afgekeurden – misschien zeventig- of tachtigduizend dienstplichtigen overblijven.’ Ook wijst de journalist erop dat het huidige voorstel uitsluitend jonge mannen treft, terwijl voor vrouwen deelname voorlopig vrijwillig blijft.
Niet alleen de defensiecapaciteit, maar ook de veerkracht in de civiele bescherming zou worden versterkt met een dienstplicht, aldus Ismar. ‘Oost-Europese en Noord-Europese landen kunnen hier als voorbeeld dienen: zij zijn aanzienlijk verder met hun veiligheidsmaatregelen en vragen meer van hun burgers. Dat lijkt me volkomen terecht.’
Georg Ismar is sinds januari 2023 politiek correspondent bij de parlementaire redactie van Süddeutsche Zeitung in Berlijn. Daarvoor leidde hij sinds april 2019 de hoofdstedelijke redactie van Tagesspiegel.
Nee: ‘De jeugd wil niet naar de oorlog’
‘De dienstplicht wordt verheerlijkt’, aldus Sabine Rennefanz in Der Spiegel. Het is volgens haar dan ook veel te makkelijk om een maatregel in te voeren die je niet persoonlijk raakt. ‘De “dienstplicht voor iedereen” treft niet iedereen’, schrijft ze, verwijzend naar de leeftijden van de politici die het nieuwe voorstel hebben aangenomen.
Er heerst een generatieconflict over de invoering van de dienstplicht, wat deze week opnieuw werd bevestigd door een enquête van het Duitse onderzoeksbureau Forsa: 61 procent van de ondervraagden van 60 jaar en ouder is voorstander van militaire dienstplicht, terwijl 63 procent van de 18- tot 29-jarigen tegen is. ‘Is de jeugd te egoïstisch? Nee, het komt waarschijnlijk doordat jongeren momenteel opgezadeld worden met alle mislukkingen van het beleid van de afgelopen decennia. Zij moeten het pensioenstelsel redden, de tekorten in de ziektekostenverzekering dichten en als soldaten het land verdedigen. En terwijl er in het begin nog sprake was van eigen keuze, klinkt het nu steeds meer als druk, dwang en bangmakerij – omdat “de Russen” voor de deur staan.’
Voor de journalist staat buiten kijf dat de veiligheidssituatie gespannen is en dat Duitsland een goed functionerend leger nodig heeft. Maar het debat over de wet tot modernisering van de dienstplicht verloopt veel te eenzijdig omdat alles zich concentreert op degenen die vandaag achttien jaar en jonger zijn, aldus Rennefanz. Volgens het wetsontwerp zullen alleen mannen die na 1 januari 2008 zijn geboren, worden opgeroepen. ‘Dat zijn ook degenen die in de bevolking sterk ondervertegenwoordigd zijn en politiek geen stem hebben.’
‘De kiezers voelen dus zelf niet direct de gevolgen van alles wat momenteel wordt besproken’
De grootste groep kiesgerechtigden is ouder dan zeventig jaar, gevolgd door de 60- tot 69-jarigen. Ouderen vormen ook de grootste kiezersgroepen van de CDU en de SPD. ‘De kiezers voelen dus zelf niet direct de gevolgen van alles wat momenteel wordt besproken.’
De journalist vraagt zich bovendien af waarom Duitsland eigenlijk een dienstplicht nodig heeft. ‘Frankrijk en Groot-Brittannië hebben geen dienstplicht, en toch hebben beide landen goed functionerende legers. Waarom lukt dat de Bondsrepubliek niet?’ Het is niet zo dat de Bundeswehr een onaantrekkelijke werkgever is. Althans, als je kijkt naar het aantal sollicitanten. Alleen al in het afgelopen jaar is het aantal sollicitanten met bijna 20 procent gestegen. ‘Het lijkt er echter op dat het leger moeite heeft om de rekruten te behouden.’ Volgens het ministerie van Defensie bedraagt het uitvalpercentage 27 procent. ‘Meer dan een op de vier verlaat de Bundeswehr voortijdig. Maar dat zou natuurlijk niet mogelijk zijn als er sprake is van dienstplicht. En dan zou de Bundeswehr dus ook niet hoeven na te denken over de reden waarom het personeel vertrekt.’
Sabine Rennefanz bekijkt in haar column in Der Spiegel ‘Neue Heimatkunde’ de Duitse politiek en samenleving onder andere vanuit het perspectief van haar Oost-Duitse afkomst. Ze is politicoloog, was redacteur bij Berliner Zeitung en werd in 2012 bekroond met de Duitse Reporterprijs. Ze heeft verschillende boeken gepubliceerd, waaronder de roman Kosakenberg.
