‘Er is nog nooit oorlog gevoerd tegen een ondergrondse stad’

Moraaltheoreticus Michael Walzer verdiept zich sinds jaar en dag in de beweegredenen om een oorlog te voren. En ja, soms zijn die, volgens hem, te rechtvaardigen.

ZEITmagazin: Professor Walzer, voert Israël een rechtvaardige oorlog tegen Hamas?

Michael Walzer: Ja. Maar de hoofdzaak is het ver- schil tussen ius ad bellum, de juiste beweegredenen om oorlog te voeren, en ius in bello, het juiste gedrag in een oorlog. Het bloedbad op 7 oktober was voldoende reden om oorlog te voeren; Israël heeft het recht om zichzelf te verdedigen. Maar er is veel ruimte voor kritiek over hoe Israël deze oorlog voert.

Wat kenmerkt een rechtvaardige oorlog?

Dat kan ik het beste uitleggen met een voorbeeld uit het dagelijks leven. Als ik op straat word aangevallen, heb ik het recht om mijzelf te verdedigen. Ook iemand die mij te hulp schiet handelt rechtvaardig. Dit zijn de twee fundamentele principes: zelfverdediging en de verdediging van anderen. Een derde geval van rechtvaardige oorlog is een interventie om massamoord te voorkomen, zoals toen de Vietname- zen een einde maakten aan het schrikbewind van de Rode Khmer in Cambodja. Of dat het Westen had moeten ingrijpen in Rwanda, maar niets deed.

Hoe kijkt u naar de grootschalige Iraanse aanval op Israël [in april 2024]?

Ik vond de Israëlische aanval op het Iraanse consu- laat in Damascus een roekeloze escalatie, hoewel hij niet opweegt tegen de aanval op de Israëlische ambassade in Argentinië in 1992, die nu officieel aan Iran is toegeschreven door het Argentijnse gerechts- hof. De Iraanse reactie was een nog grotere escalatie. Hoe onbezonnen dit was, hangt ervan af of Iran ver- wachtte dat een aantal raketten door de verdediging heen zou komen om dood en verderf te zaaien, of op de een of andere manier wist dat dat niet zou gebeu- ren.

Wat denkt u dat de inschatting was van het regime?

Ik neem aan dat eerste, wat Israël weer reden geeft om terug te slaan als je gelooft in vergeldingsaanval- len. Dat geldt voor mij niet, dus ik hoop dat Israël een indrukwekkende verdedigingsoverwinning incas- seert en dank uitspreekt voor de multinationale coa- litie die dit mogelijk heeft gemaakt. Ik hoop, tegen beter weten in, dat deze verschrikkelijke Israëlische overheid haar kans grijpt om met deze coalitie samen te werken en een politieke overwinning tegen Hamas af te dwingen, aangezien een militaire overwinning een onaanvaardbaar aantal mensenle- vens zal kosten – als die al mogelijk is. [In juni jl. reageerde Israël met een grootschalige aanval op Iraanse nucle- aire en militaire doelen.]

een militaire overwinning zal een onaanvaardbaar aantal mensenlevens kosten – als het al mogelijk is

In uw onderzoek heeft u gekeken naar hoe er de afgelopen driedui- zend jaar oorlog is gevoerd. Wat is er zo uniek aan de Israëlische oorlog tegen Hamas?

Er is nog nooit oorlog gevoerd tegen een ondergrondse stad. Weinig mensen hebben het hierover. De Viet- cong had ook een tunnelsysteem, maar vergeleken met Hamas was dat primi- tief. De Amerikaanse soldaten, toen ook wel tunnelratten genoemd, moes- ten klein en dun zijn zodat ze in de gangen pasten. Met de tunnels van Hamas is dat niet nodig. Hamas heeft een technisch wonder gebouwd: meer dan 700 kilometer aan tunnels van drie verdiepingen, in zo’n klein gebied. De Israëliërs waren overrompeld. Het feit dat ze verwoestende bommen van twee ton per stuk op Gaza hebben gegooid, hangt hiermee samen; ze wilden de tunnels raken. Maar dat is nog nauwelijks gelukt. Het netwerk ligt te diep onder de grond. In dit opzicht is de oorlog bijna experimen- teel.

De Gazastrook is ook aan alle kanten afgesloten en er is geen uitweg voor de burgerbevolking.
De Joodse filosoof Maimonides schreef in de middeleeuwen dat een stad slechts van drie kanten belegerd mag worden: de vierde zijde moet open blij- ven zodat burgers kunnen vluchten en noodhulp binnen kan komen. In feite betekent dat dat een strijdmacht een stad niet volledig mag omsingelen. Gaza hééft geen vierde, open zijde: aan drie kanten wordt het gebied gecontro- leerd door Israël, aan de vierde kant weigert Egypte grootschalige tentenkampen in de Sinaï uit vrees dat Israël de ontheemde mensen niet meer laat terugkeren.
Daar komt bij dat een belegering zoals die aan het begin van de oorlog om nog een reden niet kon werken. Door de eeuwen heen hebben legers gepro- beerd hun vijanden uit te hongeren om zo van hun leiders een capitulatie af te dwingen, maar Hamas lijkt bereid zijn eigen bevolking zeer zwaar te laten lijden. Juist daarom is deze belegeringsstrategie van Israël op politiek, strategisch en moreel vlak een fout.

De secretaris-generaal van de Verenigde Naties heeft Israël er onlangs van beschuldigd dat het ‘honger als oorlogswapen’ gebruikt. De humani- taire situatie in Gaza is verschrikkelijk. Wat denkt u daarover?

Toen Israël deze oorlog verklaarde, was er geen plan om de burgerbevolking te verzorgen. Gezaghebbers dachten waarschijnlijk dat Hamas of humanitaire organisaties dat zouden doen. Voor veel Israëliërs speelde het na de aanval op 7 oktober simpelweg geen rol. Maar humanitaire organisaties zijn afhan- kelijk van hulpmiddelen die de grens overkomen en de Israëliërs zijn terughoudend om bezorgingen door te laten. Bepaalde leden van het extreemrechtse kamp wilden de bezorgingen zelfs actief stopzetten. Het is geen nieuws dat deze regering incompetent en immoreel is, maar binnen het leger hadden ze moeten weten hoe schadelijk zo’n aanpak zou zijn voor het imago van het land. Nu krijgt Israël de schuld van de humanitaire situatie en tot op zekere hoogte zijn ze inderdaad verantwoordelijk.

Het is geen nieuws dat deze regering incompetent en immoreel is

De zware bombardementen op de Gazastrook worden vergeleken met die op Dresden, Aleppo en Grozny. Is dat terecht?

In Dresden was het doel van de geallieerden om een vuurstorm te creëren waarin zo veel mogelijk mensen omkwamen. Er waren nauwelijks nog rele- vante militaire doelwitten. In Hamburg en Keulen bombardeerden de Britten woongebieden om bur- gers dakloos te maken. De Israëliërs zijn niet altijd even voorzichtig geweest in de weken na 7 oktober en hebben de criteria voor aanvaardbare neven- schade versoepeld in vergelijking tot eerdere conflic- ten, waarbij het doel was om het aantal burger- slachtoffers te minimaliseren. Maar het is niet hun doel om burgers te doden. Anders was het dodental nog hoger geweest.

Winston Churchill rechtvaardigde het bombarderen van Duitse steden met het principe van de ‘absolute noodsi- tuatie’, een existentiële bedreiging voor eigen land. Bestaat er in de hui- dige situatie een existentiële dreiging voor Israël?

De oorlog is voor Israël van existentieel belang, maar er was geen concrete drei- ging van genocide tegen de Israëlische bevolking. Deze oorlog is in zoverre exi- stentieel dat als Israël er niet in slaagt zijn grenzen te bewaken en toekomstige aanvallen te voorkomen, veel burgers waarschijnlijk het land zullen verlaten. Maar op dit moment is er geen absolute noodsituatie. Daarom is het land gebon- den aan dezelfde standaarden waar ze zich in eerdere conflicten aan hebben gehouden.

Welk effect zal de oorlog hebben op het Palestijnse collectieve bewustzijn?

Als Hamas op de een of andere manier wordt verslagen en Gaza onder het gezag komt van een multinationale autoriteit, kan ik mij voorstellen dat de Palestijnen die kans grijpen om te proberen een vorm van veiligheid en zelfbeschikking te bewerkstelligen. Als dat niet lukt en Hamas de oorlog overleeft, zullen de Palestijnen radicaliseren, en daarmee de Israëliërs. Dit is het effect dat oorlog op mensen uitoefent als de uitkomst onze- ker is. Ook hier dient Duitsland als een goed voorbeeld; de bombardementen op Hamburg, Keulen en Dresden en de overwinning van de geallieerden hebben geen nieuwe nazi’s gecreëerd.

Als Hamas de oorlog overleeft, zullen de Palestijnen en de Israëliërs radicaliseren

De druk om de oorlog te beëindigen ligt bijna uitsluitend op Israël. Waarom vraagt bijna niemand aan Hamas om de wapens neer te leggen?

Deze vraag krijg ik vaak van Amerikaanse Joden. Niemand oefent druk uit op Hamas omdat het duidelijk is dat het lijden van hun bevolking ze niets kan schelen.

Wat zou de prioriteit van Israël moeten zijn vanuit moreel perspec- tief ? Hamas verslaan? De gijzelaars redden? Of de Palestijnse burgers beschermen?

Het bevrijden van de gijzelaars kan zelfs samengaan met het verbeteren van de humanitaire situatie in Gaza als gevolg van vredesonderhandelingen. Netan- yahu’s aanpak is een paradox: op deze manier oorlog voeren en de gijzelaars willen bevrijden. Mijn vrienden in Israël zeggen dat het redden van de gijzelaars topprioriteit moet hebben omdat het van groter belang is voor de toekomst van het land en de solidariteit onder de bevolking dan het uitroeien van Hamas. Als Hamas de oorlog overleeft, zullen de Palestijnen en de Israëliërs radicaliseren

Wie zijn uw vrienden in Israël?

Mijn vrouw Judy en ik zijn zo’n veertig à vijftig keer naar Israël geweest; we hebben daar meer vrienden dan in Prin- ceton, waar we hebben gestudeerd. Mijn vrienden zijn linkse zionisten, voorna- melijk van mijn generatie: professoren en intellectuelen die de vredesbeweging steunen.

Netan- yahu’s aanpak is een paradox: op deze manier oorlog voeren en de gijzelaars willen bevrijden

Het Israëlische leger heeft bewijs geleverd dat meerdere werknemers van UNWRA, de nood- hulpdienst van de VN in de Palestijnse gebie- den, betrokken waren bij het bloedbad op 7 oktober. Bent u hierdoor van gedachten veran- derd wat betreft het werk van humanitaire organisaties in Gaza?

Ja, maar niet zoals je zou verwachten. Ik was heel lang erg kritisch op UNWRA; ik zag het als een organisatie die een eind aan het conflict in de weg stond omdat ze de vluchtelingenstatus van Pales- tijnen willen behouden. Door een terugkeer naar het oude Palestijnse thuisland te bevorderen, weerhoudt UNRWA mensen ervan zich in andere landen te vestigen. Ik ben er altijd een voorstander van geweest dat de VS financiële steun aan UNRWA stopzetten. Vandaag de dag vind ik dat de organisatie daadwerkelijk in staat is om nuttige humanitaire hulp te bieden. In deze crisis zou het verkeerd zijn om deze organisatie te delegitimeren en de steun stop te zetten. Tegelijkertijd moet men erkennen dat UNRWA niet al die jaren in Gaza had kunnen bestaan zonder met Hamas samen te werken.

Waarom is er zo veel internationale aandacht voor deze oorlog? Men heeft het nauwelijks over de verschrikkelijke conflicten en tienduizenden doden in Soedan, Oost-Congo of, tot een paar maanden geleden, in Ethiopië.

(Na een korte stilte) Het heeft te maken met het bijbelse gedachtegoed dat joden, christenen en moslims delen. Het heeft iets te maken met Jeru- zalem als centrum van drie religies. En het gaat om de historische status van joden in de wereld.

Wat betekent dat, de historische status van joden in de wereld?

(Lacht) dat weet ik ook niet. Men is er gewoon door geïntrigeerd.

Doelt u op antisemitisme?

Deels. Maar ook het soort filosemitisme dat wordt gekoesterd door, bijvoorbeeld, de rechtse evangelicals hier in de VS. Zij geloven dat in het einde der tijden de laatste veldslagen tussen goed en kwaad in Israël zullen plaatsvinden. Dat is niet het soort liefde dat wij joden nodig hebben. Maar het is waar; in Israël kijkt iedereen mee, de hele wereld. Zo vermoordde de overheid in Sri Lanka jarenlang tienduizenden Tamils. Niemand kon het iets schelen of deed er wat aan. Niemand eiste een staakt-het-vuren.

U zei ooit dat de eerste ‘rechtvaardige oorlog’ die u ooit meemaakte, de Tweede Wereldoorlog was. Die maakte u als kind mee in New York. Wat kunt u zich daarvan herinneren?

In de jaren veertig was er een links dagblad in New York genaamd PM. Mijn ouders kochten het iedere dag en ik las het als kind. Het had een goede oorlogs- reportage; ik vond de kaarten waarop je de voortgang in Europa kon zien heel mooi. Ik had zelfs een eigen schriftje waarin ik verslag deed van de oorlog, net als in PM. De laatste zin was melodramatisch: ‘Rusland vecht niet voor de verovering, maar om voor eens en altijd een eind te maken aan de verovering.’ (lacht)

Vertelden uw ouders u over de holocaust?

Ze probeerden dat gedeelte van de oorlog toen voor me te verbergen. We hadden familie in Litouwen waar we contact mee waren verloren, dat is alles wat ik wist. Ik raakte geobsedeerd met de oorlog. Als kind dacht ik al dat de Amerikanen alle recht- vaardiging hadden om deze te voeren. Als ik terugkijk denk ik dat de Tweede Wereldoorlog mijn eerste inenting was tegen pacifisme. Daarna kon ik simpel- weg geen pacifist meer zijn.

U schreef onlangs in een essay dat ter- reur geen legitieme vorm van verzet is. Maar de vereniging voor boycotts, des- investering en sancties (BDS) wordt vaak als antisemitisch gezien, net als veel anti-Israëlprotesten. Welke moge- lijkheden hebben Palestijnen dan nog voor verzet tegen de Israëlische bezet- ting?

Er zijn altijd mogelijkheden. Het is bekend dat er binnen het Ierse verzetsle- ger en het Nationaal Bevrijdingsfront in Algerije interne ruzies waren over of ter- reur het juiste middel was. Er zijn ook Palestijnse activisten die vasthouden aan het principe van geweldloos verzet. Zo was de eerste intifada voornamelijk geweldloos en effectief, op wat steenwor- pen na. Er bestaan opties zoals algemene stakingen en grootschalige burgerlijke ongehoorzaamheid, maar ook politieke verkiezingen – in Israël ten minste. Een verenigde pro-Arabische beweging met twintig zetels in de Knesset die een Pales- tijnse staat steunt, dat zou een belangrijke toevoeging zijn voor politieke verandering.

Het soort filosemitisme van de rechtse evangelicals hier in de VS is niet het soort liefde dat wij joden nodig hebben

Hoe is oorlog centraal komen te staan in uw professionele leven?

In 1967 gaf ik door de hele VS toespraken tegen de Vietnamoorlog. Toen voerde Israël plotseling een preventieve aanval uit tegen Egypte en won het land de Zesdaagse Oorlog. Ik steunde het offensief en mensen beschuldigden me van hypocrisie. Om mij- zelf te verdedigen begon ik over rechtvaar- digde en onrechtvaardigde oorlogen. Dit vraagstuk is me bijgebleven, dus heb ik me in de vijf jaar daarna ingelezen over mili- taire geschiedenis en katholieke oorlogs- ethiek en heb ik gesprekken gevoerd met veteranen. Het resultaat was het boek Rechtvaardige en onrechtvaardige oorlogen.

Luisterde u tijdens deze periode naar de muziek van Bob Dylan, of was zijn vre- desboodschap u te naïef ?

Ik luisterde naar de muziek, niet naar de tekst. Hij was tenslotte geen theoreticus!

Kunt u Israël net zo kritisch benaderen als andere landen? Of maakt uw per- soonlijke band met het land dat onmo- gelijk?

Daar word ik zeker zo nu en dan van beschuldigd. Ik heb misschien ook de nei- ging gevoeld om kritisch te zijn op Israël- critici, deels omdat ze de boel vaak overdrij- ven. Maar zelf heb ik altijd geprobeerd kri- tisch te blijven op Israël.

Welk effect heeft de oorlog tegen Hamas op de toch al gespannen band tussen Amerikaanse Joden en Israël?

Zoals te verwachten keert de oorlog veel jonge linkse Joden tegen Israël. Veel oudere mensen reageren hierop door het, al dan niet met tegenzin, voor Israël op te nemen. Ik geef bij mijn synagoge een cursus over oorlog en politiek. Gisteravond hadden we het over de situatie in Israël. Er waren vijf- entwintig à dertig mensen, overtuigde zio- nisten die in de staat Israël geloven. Ik ver- wachtte blindelings vertrouwen, maar er waren nauwelijks mensen die Israël onvoorwaardelijk wilden steunen. Mensen vormen hun eigen mening.