President Trumps recente besluit om USAID, de Amerikaanse organisatie voor internationale ontwikkelingshulp, drastisch af te bouwen heeft wereldwijd schokgolven veroorzaakt. Zijn de zorgen terecht of was de industrie van ontwikkelingshulp al fundamenteel gebrekkig? Twee opiniemakers gaan in debat.
‘Het schaadt Amerika en het zal ons uiteindelijk allemaal schaden’
‘Het terugdraaien van USAID heeft nu al een groot effect op een aantal van de armste plekken op de planeet. Het schaadt Amerika en het zal ons uiteindelijk allemaal schaden’, schrijft Gordon Brown, de speciale gezant van de VN voor wereldwijd onderwijs en voormalig premier van het VK, in The Guardian. ‘Net als het plan van president Trump om Gaza over te nemen, geeft het besluit van de Amerikaanse regering om haar internationale hulporganisatie te sluiten een duidelijk signaal af dat het tijdperk waarin Amerikaanse leiders hun soft power naar waarde schatten, ten einde loopt.’
Maar terwijl het plan voor Gaza nog op de tekentafel ligt, zijn de bezuinigingen bij USAID al begonnen. Volgens The New York Times blijven slechts 290 van de meer dan tienduizend werknemers wereldwijd werkzaam. ‘Door de bezuinigingen is het opruimen van landmijnen in Azië gestopt, net als de steun voor oorlogsveteranen en onafhankelijke media in Oekraïne, en de hulp aan Rohingya-vluchtelingen aan de grens met Bangladesh. Ook is de levering van medicijnen tegen de huidige uitbraken van mpox en ebola in Afrika stopgezet en zijn er bezuinigingen op initiatieven die de handel in drugs, zoals fentanyl, moeten bestrijden.’
De VS heeft hiermee volgens Brown tientallen jaren goodwill kweken in een paar dagen tenietgedaan. ‘Ook blijkt Trumps bewering dat Amerika te vrijgevig is geweest, overdreven.’ Noorwegen is met 1,09 procent de grootste donor van officiële ontwikkelingshulp (ODA) naar percentage van het bruto nationaal inkomen (bni); Groot-Brittannië zit op iets meer dan 0,5 procent en van alle rijke landen staan de VS onderaan de lijst met 0,24 procent – naast Slovenië en Tsjechië. ‘Het komt gewoon door de omvang van de Amerikaanse economie – 26 procent van de wereldproductie – dat 0,24 procent bij elkaar opgeteld meer hulp betekent dan welk ander land ook biedt.’
‘Deze nieuwe houding is niet America first maar America first and only’
‘Deze nieuwe houding is niet America first maar Amerika first and only – en dat is een geschenk voor Hamas, IS, de Houthi-rebellen en iedereen die wil laten zien dat samenleven met de VS onmogelijk is.’ Het besluit van Trump is volgens Brown ook goed nieuws voor China, wiens eigen wereldwijde ontwikkelingsinitiatief nu zal worden versterkt. ‘Wanhopige mensen zullen zich tot extremisten wenden die beweren dat de VS nooit meer te vertrouwen zijn. Dus in plaats van Amerika weer groot te maken, zal de annulering van ontwikkelingshulp Amerika enkel verzwakken.’
De vrijgevigheid van de VS wordt vaak gezien als liefdadigheid, aldus Brown. ‘Maar we hebben er allemaal baat bij als USAID de verspreiding van besmettelijke ziekten kan beperken, ondervoeding in de Democratische Republiek Congo en Soedan kan voorkomen, de opleving van IS in Syrië een halt kan toeroepen en een eerlijke, humanitaire wederopbouw van Gaza en Oekraïne kan ondersteunen. Alleen de meest bekrompen kijk op wat America first is, kan de ramp rechtvaardigen die Amerika over de wereld heeft uitgestort.’
‘De ontmanteling van ontwikkelingshulp kan een kans zijn om een nieuwe orde te vormen’
‘De industrie van de ontwikkelingshulp heeft altijd de imperiale overheersing in stand gehouden. De ontmanteling ervan kan een kans zijn om een nieuwe orde te vormen’, schrijft Patrick Gathara, senior redacteur voor inclusieve verhalen bij The New Humanitarian, een onafhankelijk non-profit persbureau, in Al Jazeera. ‘In de afgelopen dagen, na het verdwijnen van USAID, is er meer openheid gekomen over deze praktijk – al dan niet bewust.’
Hij doelt daarmee onder andere op de verklaring die is afgegeven door InterAction. ‘Deze organisatie, zo stond er voordat de verklaring werd herschreven, “werkt onvermoeibaar om levens te redden en de belangen van de VS wereldwijd te bevorderen”.’ InterAction voegde eraan toe dat de aanval op USAID-programma’s gevaarlijke leemtes creëert die China en andere tegenstanders snel zullen opvullen. ‘Dat klinkt niet erg humanistisch, of wel?’
‘Het westerse humanisme is vanaf het begin nauw verbonden geweest met het westerse kolonialisme’, vervolgt hij. ‘De Conferentie van Berlijn van 1884-’85 bijvoorbeeld, die de aanzet gaf tot Europa’s verovering van Afrika, werd gezien als een humanitaire gebeurtenis. En hoewel de eerste humanitaire organisaties werden opgericht om de barbaarse gevolgen van conflicten in Europa op te vangen toen de wederopbouwprojecten na de Tweede Wereldoorlog werden stopgezet, begonnen veel van deze organisaties ook een actieve rol te spelen in het Zuiden, waar ze de imperiale overheersing actief ondersteunden.’ Volgens Gathara erfde de industrie van de ontwikkelingshulp in feite de beschavingsmissie van het kolonialisme.
‘Sommigen hopen dat de bezuinigingen hun eigen leiders zullen dwingen om verantwoordelijkheid te nemen’
‘Als gevolg hiervan is er vandaag de dag nauwelijks beweging gekomen in de geracialiseerde wereldorde en blijven de relaties tussen landen gekenmerkt door diepe ongelijkheid.’ Een studie van het US Congressional Budget Office uit 1997 stelde vast dat ontwikkelingshulp in het beste geval een marginale rol speelt in het bevorderen van economische ontwikkeling en het verbeteren van menselijk welzijn en in sommige gevallen zelfs ontwikkeling in de weg kan staan. ‘Het is dan ook niet verwonderlijk dat, nu de hulpsector aan de rand van de afgrond staat, niet iedereen er niet rouwig om zou zijn als het stopt. Sommigen hopen dat de bezuinigingen hun eigen leiders zullen dwingen om verantwoordelijkheid te nemen en niet langer afhankelijk te zijn van de hulp van andere landen.’
Hij beaamt dat de uitholling van de westerse hulp ongetwijfeld tragische en pijnlijke gevolgen zal hebben. ‘Sommige van ‘s werelds meest kwetsbare mensen zullen hierdoor lijden en velen zullen sterven. Dit mag niet worden vergeten in discussies over rechtvaardigheid of de impact van ontwikkelingshulp in het algemeen.’
Toch gelooft hij dat dit ook een kans is om een wereld zonder ontwikkelingshulp op te bouwen. ‘Als dit het begin is van het einde van ontwikkelingshulp, moeten we ons richten op structurele verandering’, schrijft Gathara. ‘Oftewel de hervorming van de wereldwijde handel en financiële systemen die ervoor hebben gezorgd dat de armsten betalen voor de levensstijl van de rijken.’ Het einde van ontwikkelingshulp zou volgens hem ook het einde moeten betekenen van de schadelijke overtuiging dat ‘de welvarende wereld die haar rijkdom heeft opgebouwd ten koste van andere samenlevingen en de planeet’ een voorbeeld is voor andere landen. ‘We moeten toewerken naar een wereldorde die echt een humanistische ziel heeft.’
