Japan is het meest vergrijsde land ter wereld en daarbinnen is Nanmoku het meest vergrijsde dorp. Meer dan twee derde van de bevolking is ouder dan 65 en kinderen maken slechts 3 procent van de bevolking uit. Ongeveer honderd mensen wonen in de twee bejaardenhuizen of gaan er dagelijks heen, terwijl er op de school meer docenten zijn dan leerlingen.
In Nanmoku staan 597 huizen leeg en ze worden maar moeizaam gevuld, terwijl de steden kampen met torenhoge huizenprijzen. Het dorp telt ongeveer 1500 inwoners, evenveel als één volle trein naar Tokyo, dat 130 kilometer verderop ligt. De gemiddelde leeftijd is 68 jaar. De bevolkingspiramide, die hier meer de vorm heeft van een hart, reflecteert de verstedelijking en dalende geboortecijfers in de op drie na grootste economie ter wereld. Beide kwesties stonden centraal bij de Japanse presidentsverkiezingen in september 2024. Een bezoek aan dit bejaarde dorp vertelt ons misschien meer.
‘Ik ben 65 jaar en ik kan het nauwelijks geloven: ik ben het jonkie van het dorp,’ zegt meneer Ichikura, terwijl hij toezicht houdt op enkele bouwvakkers die bij de toegangsweg van het dorp het talud versterken om aardverschuivingen te voorkomen. Meneer Ichikura is geboren in 1958 en als tiener droomde hij ervan om, net als zijn leeftijdsgenoten, de wijde wereld in te gaan, maar het is er nooit van gekomen. Hij was op jonge leeftijd bij een regionaal bouwbedrijf gaan werken en wil na vijftig jaar dienst wel met pensioen. Maar het bedrijf heeft hem gevraagd om te blijven; ze kunnen nergens werknemers vinden zoals hij. Hij is dus van plan op zijn zeventigste met pensioen te gaan.
‘Krijgt u een mooi pensioen?’
‘Ik hoop het!’
De werkzaamheden vinden plaats tegenover een van de drukste plekken in het dorp genaamd Oasis Nanmoku. Daar zijn onder andere een traditionele winkel, een restaurant met Italiaanse aankleding, vier automaten voor snacks en andere producten, een telefooncel en een openbaar toilet. Er loopt een oude man langs die grapt: ‘Zeg maar niks tegen mij, ik kan je toch niet horen!’ Hij koopt wat in de winkel en rijdt weer weg in zijn rode, glimmende Volkswagen Passat.
Herbevolkingsplan
Het dorp met steile straten ligt langs een rivier in een prachtige vallei waar cederbomen groeien. Je kan het water horen kabbelen en de vogels horen fluiten. Ontelbare houten huizen van een of twee verdiepingen staan leeg, zijn schimmelig en vervallen. Veel winkels lijken gesloten. Bij de ingang van het gemeentehuis hangt een bord dat voelt als een intentieverklaring. Bevolking: 1440 bewoners, 753 vrouwen en 687 mannen.
Binnen zit Satomi Oigawa, 25 jaar. Ze is een van de weinige nieuwe bewoners. Ze heeft altijd op het platteland willen wonen, al sinds ze een klein meisje was. Ze studeerde bosbouw aan de universiteit van Tokio en is een paar jaar geleden hierheen verhuisd. Nu is ze immigratiecoördinator, een positie die in dit soort dorpen vaker voorkomt. Er is niet echt een makelaarskantoor, dus neemt zij telefoontjes aan en laat ze woningen aan potentiële kopers zien. Zo’n 150 mensen hebben haar al gebeld, maar slechts twee of drie hebben daadwerkelijk een contract getekend.
Het herbevolkingsplan is vooral gericht op volwassenen die kinderen hebben of van plan zijn ze te krijgen, legt Jin Takayanagi, wethouder voor Algemene Zaken in Nanmoku, uit. De zorgsector moet worden versterkt om te voorkomen dat ouderen naar verzorgingshuizen elders gaan, en tegelijkertijd jonge werknemers aan te trekken, het liefst met een kinderwens. Het plan heeft tot nu toe weinig effect. Op de vraag hoeveel kinderen er dit jaar geboren zijn, antwoorden Takayanagi en Oigawa na even over het aantal te hebben gediscussieerd: ‘Één.’
Trek naar de stad
Toen de jonge Oigawa in het dorp aankwam, werd ze niet zozeer verrast door de stilte van een plaats zonder kinderen, maar meer door de vitaliteit van de ouderen. ‘De mensen zijn heel gezond en enthousiast. Er zijn 90-jarige boeren die nog steeds werken.’ Ze vindt het alleen jammer dat ze alleen woont. ‘Het is niet makkelijk. Als ik ziek ben, moet ik zelf een kwartier naar het ziekenhuis rijden.’ Ze wil graag samenwonen. Ze woont in een huis waar ze 15.000 yen (ongeveer €91) voor betaalt. In Tokio betaalt een student makkelijk 65.000 yen (€395) voor twintig vierkante meter.
Van de 10.500 inwoners die Nanmoku in 1950 telde, is nu nog maar tien procent over
Wat er in Nanmoku gebeurt, lijkt op het leeglopen van het platteland in Spanje. De trek naar de stad is tientallen jaren geleden begonnen. Men vertrekt uit de dorpen en komt meestal niet terug. Van de 10.500 inwoners die Nanmoku in 1950 telde, is nu nog maar tien procent over. Sinds de jaren tachtig zijn er meer mensen boven de 65 dan onder de 14; sinds 2000 zijn er meer bejaarden dan mensen in de werkende leeftijd, en vanaf dat moment valt de trend moeilijk terug te draaien.
Hisakazu Kato, professor in politicologie en economie aan de Meiji-Universiteit, is ervan overtuigd dat Japan de toekomstige demografische crisis heeft onderschat. ‘Als de bevolkingsafname intreedt, zal er misschien wel sprake zijn van een crisisgevoel, maar dan is het, denk ik, te laat,’ schrijft hij in een e-mail.
Een krimpende bevolking
Na de naoorlogse babyboom kreeg Japan te maken met een laag geboortecijfer. In 2008 was er voor het eerst sprake van een bevolkingsdaling. In 2020 deed het Internationaal Monetair Fonds een ernstige voorspelling: ‘De vergrijzing en de bevolkingsafname zullen de Japanse economie onder druk zetten omdat leeftijdsgebonden uitgaven – zoals gezondheidszorg en pensioenen – toenemen terwijl er minder belastingen binnenkomen.’ De overheid schat in dat er in 2060 één 65-plusser zal zijn per werkende volwassene. Dit was in Nanmoku in 2000 al het geval.
Japan heeft 124 miljoen inwoners en een mediane leeftijd van 49,9 jaar. Volgens het CIA World Factbook is dat de hoogste ter wereld, zonder de microstaat Monaco en het Franse territorium Saint-Pierre-et-Miquelon mee te tellen. Spanje staat ook erg hoog, op nummer acht. [Nederland staat op nummer 44.] Japan heeft bovendien het hoogste percentage inwoners boven de 65. Als de bevolking in het huidige tempo blijft krimpen, heeft Japan volgens officiële schattingen in 2120 nog maar 36 miljoen inwoners.
‘Dan hebben we dezelfde bevolking als in de Meiji-periode (1868-1912),’ zegt Yoshifu Arita, een van de prominente kandidaten voor de Constitutionele Democratische Partij, de voornaamste oppositiepartij; hij staat bekend om zijn kritiek op de Liberaal-Democratische Partij, die sinds 1955 bijna ononderbroken regeert. Arita ziet in dat deze trend niet makkelijk omkeerbaar is. ‘Ik geloof dat Japan moet overstappen van een politiek beleid gericht op groei naar één gericht op volwassenheid,’ zegt hij enkele dagen voor de verkiezingen in zijn kantoor in Tokio. Hij vindt dat het model moet lijken op dat van Noord-Europese landen. Hij stelt voor om de btw van 10 naar 16 procent te verhogen om gezondheidszorg, verzekeringen en onderwijs gratis te kunnen maken. ‘Wij willen een systeem oprichten waarin men zich op zijn oude dag geen zorgen meer hoeft te maken over dit soort dingen.’
‘Het is belangrijk om de kosten van kinderen te verlagen en om traditionele vrouwenrollen te heroverwegen’
Volgens professor Kato moet de regering de klap verzachten door tweeledige maatregelen te nemen. Aan de ene kant moet de productiviteit omhoog door middel van AI en andere technologieën. Aan de andere kant moet het geboortecijfer omhoog. ‘Het is belangrijk om de kosten van kinderen te verlagen en om traditionele vrouwenrollen te heroverwegen.’
In Nanmoku is een project gestart om gezinnen met kinderen aan te trekken. In april werd er een hypermoderne school geopend met een minimalistisch, houten design, waar twintig leerlingen van zeven tot vijftien jaar gemengd les krijgen. In het gebouw is een grote centrale ruimte waar de leerlingen samenkomen, en er zijn klaslokalen waar de lessen gegeven worden. ‘Hier wordt Engels gegeven, daar Japans, daar wiskunde…’ laat adjunct-directeur Kenichi Matsuoka zien. Het is er stil, op de fluitmuziek van een leerling in het muzieklokaal na. Met 26 docenten is er aandacht genoeg, maar er wordt nog gekeken hoe het uitpakt. De grootste uitdaging blijft het samenbrengen van leerlingen van verschillende leeftijden. Toch zegt de adjunct-directeur dat er al gezinnen uit nabijgelegen dorpen zijn die hun kinderen willen inschrijven.
De docenten Engels zijn twee jonge Britten die deel uitmaken van een uitwisselingsproject, en ze hebben niets dan lof voor het leven in het meest vergrijsde dorp in Japan. Ze genieten van de kinderen en het rustige leven op het platteland. Ze hebben een clubje opgericht voor Engelse conversatie waar de oudere dorpelingen naartoe komen. De 27-jarige Alice Nixon zegt dat ze het ‘inspirerend’ vond om 90-jarigen volop te zien zingen bij het laatste karaokefeest.
