Hoewel de veroordeling van Marine Le Pen niet politiek gemotiveerd is, dreigt het vonnis wel de legitimiteit van de volgende verkiezingen te ondermijnen. Daarom moet Le Pen alsnog de kans krijgen om in 2027 mee te doen, aldus The Economist.
Van 2004 tot 2016 was Marine Le Pen de spil in het plan om EU-geld naar de nationale partij door te sluizen en daarmee partijmedewerkers te betalen die valselijk werden opgevoerd als assistenten van Europarlementariërs. Zo luidt het oordeel van de Parijse rechtbank die Le Pen en 23 andere leden van haar radicaal-rechtse partij Rassemblement National (RN) een combinatie heeft opgelegd van boetes, celstraffen en een verbod op deelname aan de verkiezingen. De uitspraak is in de Franse politiek ingeslagen als een bom vanwege één specifiek aspect van de straf die Le Pen is opgelegd: dat ze zich met onmiddellijke ingang vijf jaar lang niet meer verkiesbaar mag stellen voor een politiek ambt. En dus ook niet voor de presidentsverkiezingen in 2027, waarvoor ze als favoriet geldt.
Politiek gemotiveerd
Partijleider Le Pen en haar populistische medestanders doen het af als een politiek gemotiveerd vonnis. Dat is ongegrond en ondermijnt het vertrouwen in de rechtsstaat. Er is geen enkele reden om aan de deugdelijkheid van het vonnis te twijfelen. Er is een dik dossier vol belastend materiaal, de wet is duidelijk en er zijn geen serieuze aantijgingen van rechterlijke vooringenomenheid. De onafhankelijkheid van de rechter dient gerespecteerd te worden. Maar al is het juridisch volledig in de haak om Le Pen van deelname aan de presidentsverkiezingen uit te sluiten, het dreigt wel de legitimiteit van de volgende verkiezingen te ondermijnen. Dat is niet goed voor Frankrijk. Als het hof die uitsluiting in hoger beroep kan bekorten, zodat ze in 2027 alsnog aan de verkiezingen kan deelnemen, moet dat gebeuren.
Het opschorten van Le Pens verkiesbaarheid roept twee vragen op. Ten eerste: onder welke omstandigheden mag je kandidaten in een democratie het passief kiesrecht ontnemen? Le Pens veroordeling berust mede op een strenge wet die in 2016 werd aangenomen om een eind te maken aan de laksheid waarmee de Franse staat lange tijd optrad tegen corrupte politici zoals oud-president Jacques Chirac. Die wet maakt het mogelijk om kandidaten per direct van verkiezingen uit te sluiten. Een hervorming die Le Pen destijds steunde, en het is wrang dat ze de straffen afdoet als een aanval op de democratie nu ze zelf aan die wet wordt gehouden.
Het is een misvatting dat er in de strafmaat geen rekening mag worden gehouden met politieke of bestuurlijke gevolgen
De meeste landen hebben wel wetten om kandidaten van verkiezingen uit te sluiten, maar dan vooral wegens ernstige aantasting van de democratie zelf. Na de Maidan-revolutie in Oekraïne werden leden van de corrupte, door Rusland gesteunde regering onder Viktor Janoekovitsj van verkiezingen uitgesloten, en na de Amerikaanse Burgeroorlog werd ook in de VS iedereen uitgesloten die tegen de overheid in opstand was gekomen. De Braziliaanse oud-president Jair Bolsonaro is van verkiezingsdeelname uitgesloten omdat hij de geldigheid betwistte van de verkiezingen waarin hij in 2022 de macht verloor.
De feiten waarvoor Le Pen is veroordeeld zijn ernstig, maar niet van dezelfde orde. Het strenge vonnis beperkt nu de keuze van burgers die zelf wel kunnen bepalen wie hun stem verdient. Door het opleggen van een strafmaatregel waarvan gedacht kan worden dat politici er invloed op hebben, voedt de rechtspraak complottheorieën, zeker in het geval van politici zoals Le Pen, met een partij die op wantrouwen jegens de elite gegrondvest is.
Gelijke behandeling
Het tweede heikele punt betreft de relatie tussen politiek en rechtspraak. De rechtsstaat vereist dat politici geen andere behandeling krijgen dan andere burgers. Als het om de schuldvraag gaat, is dat heel simpel. Maar dat er in de strafmaat geen rekening mag worden gehouden met politieke of bestuurlijke gevolgen, is een misvatting. Rechters wegen in hun vonnis een hele reeks factoren mee, waaronder ook de gevolgen voor de legitimiteit van maatschappelijke instanties en processen zoals verkiezingen. Donald Trump kreeg voor de misdrijven waarvoor hij in januari in New York werd veroordeeld geen straf opgelegd omdat de rechter vond dat het Amerikaanse volk een president verdiende die niet vleugellam gemaakt was. Bij Le Pen viel het dubbeltje net de andere kant op voor de rechter, die zei dat ze juist een langere straf oplegde vanwege de schade die Le Pen in een hoog ambt zou kunnen aanrichten.
Het gevaar van zulke strenge straffen voor politici is dat het beeld ontstaat van een partijdige rechtspraak. De rechtspraak berust op het principe dat burgers zich neerleggen bij vonnissen waarmee ze het niet eens zijn. Verkiezingen moeten draagvlak creëren voor een nieuwe regering. Na Le Pens veroordeling bleek uit een peiling dat maar 54 procent van de Fransen vond dat zij een gelijke behandeling had gekregen: een krappe motie van vertrouwen in de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Onder haar eigen kiezers was 89 procent van mening dat ze om politieke redenen op de korrel was genomen.
Le Pen moet de kans krijgen om zich in 2027 verkiesbaar te stellen
Mensen die het vonnis toejuichen, wijzen erop dat het Franse wantrouwen jegens rechtspraak en justitie vooral aan Le Pen en haar partij te wijten is. Al decennia wordt door Rassemblement National de gedachte uitgevent dat Frankrijk geregeerd wordt door een schimmige elite die vooral op eigen gewin uit is, de instanties in zijn greep heeft en zo haar partij buiten de deur houdt. Le Pen kreeg na de veroordeling niet alleen steunbetuigingen van andere rechts-radicale leiders in Europa (Viktor Orbán tweette ‘Je suis Marine’), maar ook van radicaal-links in Frankrijk: Jean-Luc Mélenchon, de leider van La France Insoumise, zei dat alleen de kiezer het lot van politici mag bepalen.
En inderdaad, Le Pen moet de kans krijgen om zich in 2027 verkiesbaar te stellen. Normaal gesproken duurt het wel twee jaar voordat een hoger beroep voor de rechter komt, maar het hof heeft verstandig genoeg besloten vonnis te wijzen in de zomer van 2026. Dan kan het haar uitsluiting verkorten (andere veroordeelden zijn slechts voor een jaar van verkiezingsdeelname uitgesloten), zodat ze nog op tijd kan meedoen aan de verkiezingen. Eric Ciotti, een rechtse medestander van Le Pen in het parlement, wil een wet die het onmogelijk maakt om iemand met onmiddellijke ingang, nog voordat het hoger beroep heeft gediend, van verkiezingen uit te sluiten. Als die wet wordt aangenomen voordat het beroep van Le Pen dient, kan ze zich misschien weer verkiesbaar stellen.
Premier Bayrou zegt open te staan voor een debat hierover. Le Pen komt er hoe dan ook niet makkelijk vanaf: ze moet twee jaar lang een elektronische enkelband dragen (met nog eens twee jaar voorwaardelijk) en ze krijgt een forse boete opgelegd. Daar valt niets op af te dingen: de straf moet worden opgelegd aan de dader, niet aan de Franse democratie.
