Om de week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Iran. Wat eind december begon als een staking van enkele markthandelaren, is uitgegroeid tot de grootste protestbeweging in het land in jaren. De autoriteiten treden wederom hard op, maar de internationale context is sinds de Woman, Life, Freedom-protesten van 2022 ingrijpend veranderd. Biedt dat de Iraniërs hoop?
Waarom wordt er geprotesteerd en wat is de omvang van de protesten?
Het begon met een staking van winkeliers en markthandelaren tegen de stijgende kosten van levensonderhoud, maar is inmiddels uitgegroeid tot een protestgolf die zich tot ver buiten Teheran heeft verspreid.
De rial zakte eind december tot een historisch dieptepunt ten opzichte van de Amerikaanse dollar. Bovendien is er sprake van inflatie en wijdverbreide werkloosheid. Een reeks internationale beperkingen bemoeilijkt Teherans toegang tot internationale financiële markten en bevroren buitenlandse activa. ‘De Iraniërs hebben zo’n verschrikkelijk jaar achter de rug dat niemand erg verbaasd was toen de straten volstroomden met demonstranten’, schrijft de Iraans-Amerikaanse auteur Arash Azizi in The Atlantic.
De protestgolf had zich tegen oudejaarsavond verspreid over zeventien van de eenendertig provincies van Iran, waarbij demonstranten uit alle lagen van de samenleving zich bij de beweging aansloten, aldus Al Jazeera. ‘De onrust is uitgegroeid tot een politiek protest.’
Demonstranten scanderen onder meer ‘dood aan de dictator’, gericht tegen de tachtigjarige opperste leider van Iran ayatollah Ali Khamenei, die sinds 1989 aan de macht is. ‘Om echte verandering teweeg te brengen, zou het regime van Iran een akkoord moeten sluiten met de regering-Trump om de sancties op te heffen. Maar de harde ideologische houding van Khamenei tegenover Israël en de VS maakt dat praktisch onhaalbaar.’
Demonstranten in Teheran maken ook gebruik van de leuze: ‘Noch Gaza, noch Libanon, ik geef mijn leven voor Iran.’ Deze slogan, die in 2009 populariteit verwierf, benadrukt het verzet tegen Irans steun aan milities als Hamas en Hezbollah. ‘De demonstranten zijn van mening dat militair avonturisme de Iraanse middelen heeft uitgeput en ertoe heeft bijgedragen dat het land op gespannen voet staat met zowel het Westen als zijn Arabische buurlanden. Met andere woorden, de Iraniërs brengen hun economische malaise in verband met het buitenlands beleid van hun regime’, schrijft Aziz.
‘Beide protestbewegingen weerspiegelen een onoverbrugbare kloof tussen staat en samenleving’
De protesten markeren de grootste onrust in het land sinds 2022. Toen brak er massale onrust uit in heel Iran na de dood in hechtenis van de tweeëntwintigjarige Mahsa Amini, die in september van dat jaar was gearresteerd omdat ze haar hijab verkeerd zou hebben gedragen. De Iraanse autoriteiten reageerden destijds met willekeurige arrestaties van tienduizenden mensen, grootschalig gebruik van traangas, het afvuren van scherpe munitie en, volgens mensenrechtenorganisaties, de onwettige dood van honderden mensen. Uit een onderzoek van VN-deskundigen in 2024 naar de reactie van de regering bleek dat haar acties neerkwamen op ‘misdaden tegen de menselijkheid’, aldus Al Jazeera.
Volgens Foreign Policy vertoont de huidige protestbeweging overeenkomsten met toen. ‘Hoewel ze verschillende oorzaken hebben, weerspiegelen ze allebei een diepgaande structurele onvrede en een onoverbrugbare kloof tussen staat en samenleving.’ In beide gevallen verspreidden de protesten zich snel via sociale mediaplatforms zoals X en Instagram, waardoor beelden van verzet in heel Iran en daarbuiten konden circuleren.
Maar er zijn ook belangrijke verschillen. ‘De huidige opstand is in zijn beginfase breder en diepgaander. De protesten zijn geografisch meer verspreid, met grote stedelijke centra zoals Teheran, Isfahan, Mashhad en Hamedan, en strekken zich uit tot kleinere steden en economisch gemarginaliseerde gebieden.’
Hoe reageren de autoriteiten en wat zijn de reacties uit de internationale politiek?
Aan het begin van de beweging leek president Masoud Pezeshkian een verzoenende houding aan te nemen. De Iraanse regeringswoordvoerder Fatemeh Mohajerani verklaarde op dinsdag 30 december dat de regering ‘de protesten erkende’. Veiligheidstroepen sloegen echter steeds harder toe nadat opperleider Ali Khamenei de demonstranten als ‘relschoppers’ had bestempeld. Volgens mensenrechtenorganisatie HRANA, geciteerd door AP News, zijn er in negen dagen tijd al zeker vijfendertig doden gevallen en ruim twaalfhonderd mensen gearresteerd. Onder de dodelijke slachtoffers zijn negenentwintig demonstranten, vier minderjarigen en twee leden van de Iraanse veiligheidstroepen.
De Iraanse pers is verdeeld over de protestbeweging, ziet Courrier International. ‘Alles wijst erop dat deze kleine groep relschoppers afhankelijk is van het zionistische regime’, fulmineert de ultraconservatieve Iraanse krant Kayhan. De hervormingsgezinde krant Ham Mihan veroordeelde dat artikel op zijn beurt als ‘haatdragend’. Jomhouri Eslami schrijft: ‘Degenen die de recente protesten als rellen bestempelen, zitten nog steeds gevangen in hun eigen illusie.’ De gematigde krant roept Masoud Pezeshkian op zijn verkiezingsbeloften na te komen door de betrekkingen met het Westen te verbeteren en de vrijheden voor de Iraniërs te vergroten.
De Amerikaanse president Donald Trump waarschuwde de Iraanse regering vrijdag via een post op zijn sociale medianetwerk Truth Social en zei dat de VS ‘klaarstaan om in actie te komen’ als er dodelijke slachtoffers zouden vallen bij vreedzame protesten. ‘Een waarschuwing die krachtig werd onderstreept door de daaropvolgende arrestatie van Nicolas Maduro in Venezuela’, schrijft Reuters. ‘De leiders zitten klem tussen de publieke woede en de steeds strengere eisen en dreigementen van Washington,’ zei een Iraanse ambtenaar tegen het persbureau.
‘Een mogelijke interventie van de VS versterkt ongetwijfeld de angst van de Islamitische Republiek voor Trump‘
De internationale context is sinds 2022 ingrijpend veranderd. Destijds spraken westerse regeringen hun retorische steun uit, maar legden ze beperkte sancties op. De regering-Biden vermeed volledige economische druk en koos voor diplomatie boven confrontatie. ‘Trumps bewezen bereidheid om militair geweld te gebruiken tegen Iran heeft de politieke elite van de Islamitische Republiek aan het wankelen gebracht’, schrijft Foreign Policy. ‘Een mogelijke interventie van de VS’, die sinds de inval in Venezuela aannemelijker is geworden, ‘versterkt ongetwijfeld de angst van de Islamitische Republiek voor Trump, zijn onvoorspelbaarheid en zijn bereidheid om risico’s te nemen’.
Over of de VS echt in staat zijn om in te grijpen in Iran naar het ‘Venezolaans model’, zijn de meningen overigens verdeeld. Volgens Sami Al-Arian, directeur van het Center for Islam and Global Affairs, zal een dergelijke operatie waarschijnlijk mislukken, zo schrijft hij in Middle East Eye. ‘Met een bevolking van 92 miljoen mensen en een grondgebied van 1,6 miljoen vierkante kilometer is dat in Iran noch demografisch, noch geografisch haalbaar.’
Wat sinds 2022 ook is veranderd, is het netwerk van bondgenoten van Iran. In 2025 zijn de capaciteiten van veel regionale partners uitgehold, en sommige voormalige bondgenoten, zoals Bashar al-Assad, die tot dan toe een cruciaal bolwerk voor Teheran vormden, zijn niet langer aan de macht. Bovendien is het nucleaire programma van Iran ernstig beschadigd. In juni voerden Israël en de VS een serie aanvallen uit op de Islamitische Republiek. In een oorlog van twaalf dagen bombardeerden ze verschillende Iraanse nucleaire locaties.
Welke hoop is er voor de demonstranten?
‘De islamitische heerschappij is nooit verenigbaar geweest met de Iraanse samenleving’, schrijft Raphael Geiger in Süddeutsche Zeitung. ‘De laatste jaren is er echter iets veranderd. Het regime is nu alleen nog aan de macht dankzij zijn veiligheidsapparaat, niet dankzij zijn aanhangers. Dat betekent dat kleine demonstraties onmiddellijk protesten tegen het systeem zelf worden.’ Bovendien verlaagt de aanhoudende economische crisis de drempel om risico’s te nemen – en om de straat op te gaan. ‘De combinatie van minder angst en meer lijden is gevaarlijk voor elke dictatuur, vooral voor een dictatuur die een nieuwe aanval van haar superieure vijanden vreest.’
‘De combinatie van minder angst en meer lijden is gevaarlijk voor elke dictatuur’
Toch blijven tegenstanders van de Islamitische Republiek vooralsnog hopeloos ongeorganiseerd en verdeeld, ziet Aziz. Geen enkele oppositiefractie is er tot nu toe in geslaagd krachtige organisaties of duurzame netwerken op te bouwen die de protesten zouden kunnen aansturen. Zonder een dergelijke aansturing zal de huidige beweging waarschijnlijk uitdoven, net als eerdere protesten.
‘Ik ben oprecht blij om anderen op straat te zien’, vertelde een jonge vrouw aan Aziz tijdens een demonstratie. ‘Maar ik weet ook dat we economisch gezien de pineut zijn en dat het er niet op lijkt dat het snel beter wordt. En er bestaat geen gemakkelijke manier om van deze klootzakken te winnen. Het is moeilijk om hoopvol te blijven.’
