Om de week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. De eerste vrouwelijke Japanse premier, Sanae Takaichi, behaalde tijdens de herverkiezingen begin deze maand een recordoverwinning. Wie is ze, hoe bracht ze de Liberale Democratische Partij weer tot leven en welke plannen heeft ze voor de vele uitdagingen waar Japan mee kampt?
Wie is Sanae Takaichi?
Afgelopen zomer kreeg de Liberale Democratische Partij, al jaren de dominerende politieke kracht in Japan, te maken met een reeks verkiezingsnederlagen waardoor haar leider, Shigeru Ishiba, gedwongen werd af te treden. De partij vond vervolgens een redder: Sanae Takaichi, een ervaren conservatieve politicus die in oktober de eerste vrouwelijke Japanse premier werd. ‘Ze wil graag de pacifistische grondwet van haar land herzien en het leger opnieuw opbouwen, is voorstander van een grote overheid en overheidsuitgaven om de groei te stimuleren en pleit als uitgesproken conservatief voor strenge immigratiecontroles’, schrijft Time Magazine.
Haar populariteit is verrassend. ‘Op papier is Sanae Takaichi het soort leider dat Japanners eerder zouden haten’, schrijft Quico Toro, een journalist woonachtig in Tokio, in Persuasion. ‘Ze is bazig en eigenzinnig. Ze houdt niet van small talk en zakendiners. In plaats daarvan gaat ze na afloop van haar werkdag naar huis om papierwerk door te nemen.’ En Sanae Takaichi is inderdaad conservatief, maar niet op de voorspelbare, compromisgerichte manier die vaak met LDP-politici wordt geassocieerd. Ze opereert volgens Toro juist met een opvallend stellige, door overtuiging gedreven stijl, ‘een vorm van politieke profilering die in Japan doorgaans wordt afgezwakt’.
‘Japanse kiezers werden voor de vraag gesteld: wie vertrouw je? Takaichi of de oppositie?’
Eind januari kondigde Takaichi vervroegde verkiezingen aan. Die kwamen voor de oppositie als verrassing, maar volgens Time Magazine was het een berekende zet. ‘Het was een manier om economische tegenwind en teleurstelling onder de kiezers voor te zijn. En ook onmiskenbaar een referendum over de kwaliteiten en daadkracht van Takaichi, waarbij Japanse kiezers voor de vraag werden gesteld: wie vertrouw je? Takaichi of de oppositie?’
Dat antwoord kwam luid en duidelijk. Bij de herverkiezingen van 8 februari behaalde de LDP meer dan twee derde van de zetels in het Huis van Afgevaardigden. Geen enkele partij in het hele naoorlogse tijdperk wist een twee derde meerderheid in het Lagerhuis te behalen.
Wat maakt Takaichi zo populair?
Takaichi doet het opvallend goed onder jonge kiezers, die zich volgens The New York Times aangetrokken voelen door haar nationalistische oproepen voor een ‘sterk en welvarend’ Japan, maar ook door haar kleurrijke posts op sociale media. ‘Ze heeft zich een meester bewezen in het creëren van virale momenten. Vorige maand nodigde ze bijvoorbeeld de president van Zuid-Korea uit voor een K-pop jamsessie op drums.’ Jonge vrouwen kopiëren haar outfits en tieners zouden massaal op zoek zijn naar precies hetzelfde model roze balpen als zij gebruikt. Ze stond op de derde plaats in de jaarlijkse trendranglijst voor middelbare schoolmeisjes, tussen een influencer en een boyband. De verpletterende overwinning eerder deze maand had dan ook ‘niks te maken met de LDP, maar alles met Takaichi’.
Het imago van Takaichi is gebaseerd op de perceptie dat ze is wat het Japanse internet ‘gachi’ noemt, vrij vertaald: het echte werk, bloedserieus, berekenend. Zoals de Japanse commentator Inoue Toshiyuki het verwoordde, aangehaald door Toro: ‘Jonge kiezers vinden haar betrouwbaar en serieus. Serieus over politiek. Serieus over beleid. En, zo blijkt, zelfs serieus over drummen.’
‘Haar overtuiging en haar persoonlijkheid zijn één’
Sinds premier Takaichi in november verklaarde dat een aanval op Taiwan voor Japan aanleiding zou zijn om zijn zelfverdedigingskrachten in te zetten, zijn de relaties met China tot het laagste punt in jaren gedaald, schrijft BBC. Beijing reageerde resoluut: er werden oorlogsschepen en drones richting Japanse wateren gestuurd, exportbeperkingen ingevoerd op zeldzame aardmetalen en andere kritieke grondstoffen, en tientallen vliegroutes en culturele evenementen geschrapt. Zelfs symbolische samenwerking werd teruggedraaid: de laatste Chinese reuzenpanda’s in de dierentuin van Tokio moesten terug naar China. Toch weigert Takaichi haar koers ten opzichte van China bij te stellen.
Volgens Toro kun je Takaichi’s persoonlijkheid en politieke werkwijze onmogelijk van elkaar scheiden. ‘De vrouw die tegen de wil in van haar ouders in het buitenland ging studeren, is dezelfde vrouw die niet terugdeinst voor Beijing. De vrouw die naar huis gaat voor het papierwerk in plaats van te netwerken, is dezelfde vrouw die in het parlement recht door zee is in plaats van zich te verschuilen achter diplomatieke flauwekul.’ Dat onderscheidt haar van de reeks grijze pakken die haar voorgingen. ‘Haar overtuiging en haar persoonlijkheid zijn één, en in een politieke cultuur die murw is van decennia consensusmanagement, is die combinatie zeer ontregelend.’
The Economist, die haar vorige week uitriep tot ‘The world’s most powerful woman’, schrijft: ‘Ze belichaamt een breuk met de oude garde. Ze is nuchter en afkomstig uit een middenklassegezin, niet de gekunstelde telg van een politieke dynastie, zoals veel van haar voorgangers.’
Wat betekent de keuze voor Takaichi voor Japan?
‘Japan kampt al jaren met een gevoel van stagnatie door deflatie, stagnerende lonen, vergrijzing en een afnemend vertrouwen in de internationale positie van het land’, analyseert Time Magazine. Met haar verpletterende overwinning krijgt Takaichi ruimte om een ambitieus pakket economische en defensieve hervormingen door te voeren dat Japan – ’s werelds op drie na grootste economie en Amerika’s belangrijkste bondgenoot in Azië – ingrijpend kan transformeren.
Takaichi begon haar ambtstermijn met het promoten van een aangepaste versie van ‘Abenomics’ [vernoemd naar voormalig premier Shinzo Abe], waarbij ze overheidsuitgaven financiert met leningen, aldus Time. De Japanse staatsschuld was voor haar aantreden gestegen tot ongeveer 9 biljoen dollar. Voor de Japanse burgers waren de gevolgen tastbaar: hogere hypotheekrentes en stijgende prijzen doordat een zwakke munt de kosten van geïmporteerd voedsel en brandstof opdreef.
Takaichi speelt in op de onrust met een uitgesproken ‘Japan first’-agenda
‘Takaichi’s belofte om de belastingen op voedsel te verlagen dreigt de overheidsinkomsten verder te verminderen, waardoor het tekort nog groter wordt’, analyseert het Amerikaanse tijdschrift. Ze beloofde af te zien van wat ze ‘buitensporige bezuinigingen’ noemt en strategische investeringen te doen in zeventien industrieën, om daarmee de economie nieuw leven in te blazen. ‘Maar Takaichi blijft vaag over hoe dit alles moet worden betaald.’
Foreign Policy gaat in op het migratiestandpunt van Sanae Takaichi. Volgens het blad wijzen de verkiezingsuitslagen erop dat vooral jonge Japanners onrustig zijn door economische en politieke onzekerheid en daardoor ontvankelijker worden voor populistische, radicaal-rechtse boodschappen. Takaichi speelt daarop in met een strengere toon over migratie en een uitgesproken ‘Japan first’-agenda. Op sociale media wordt daarbij ingezoomd op wangedrag van buitenlandse toeristen – vooral uit China – terwijl vergelijkbaar gedrag van dronken Japanse kantoormedewerkers nauwelijks aandacht krijgt. Zo uitte ze bij haar kandidatuur verontwaardiging over vermeende incidenten waarbij buitenlanders de tamme herten in het Nara-park zouden hebben geschopt – incidenten waarvan het bestaan niet eens vaststond.
‘De todolijst van de premier is om moe van te worden’
Volgens The Japan Times is Takaichi bepaald niet de extremist waarvoor zowel conservatieven als liberalen haar uitmaken. Haar beleid mikt volgens de krant niet op het terugdringen van de buitenlandse bevolking, maar op het scheppen van een ordelijk kader voor de onvermijdelijk groeiende instroom van migrerende werknemers. Hoewel ze pleit voor het uitzetten van mensen die te lang blijven en voor een ‘passende’ aanpak van criminaliteit, bevat haar programma ook maatregelen om integratie te bevorderen, zoals taallessen en gerichte sociale voorzieningen. Sociaal is ze conservatief, maar van een duidelijke ruk naar rechts zou geen sprake zijn – ‘om de eenvoudige reden dat Japan zelf al lange tijd vrij conservatief is’.
‘Takaichi zal deze laatste overwinning waarschijnlijk interpreteren als een duidelijk mandaat om haar agressieve fiscale en nationale veiligheidsagenda door te voeren’, schrijft Nikkei Asia. Vooral de defensie-uitgaven liggen gevoelig, gokt de krant. ‘Er bestaat consensus over het feit dat er meer moet worden uitgegeven, maar er absoluut niet over hoe dat moet worden betaald.’ Takaichi’s populariteit lost de problemen bovendien niet op, want ‘die neemt de problemen niet weg; ze krijgt alleen meer vrijheid om ze aan te pakken.’
‘De todolijst van de premier is om moe van te worden’, schrijft The Economist, wijzend op de vele uitdagingen waar Japan momenteel mee geconfronteerd wordt. ‘Mevrouw Takaichi vroeg de kiezers of ze hen door deze tumultueuze tijden mocht leiden. Het antwoord was een volmondig ja. Als ze haar mandaat verspilt aan symboliek en populisme, zal Japan in de toekomst niet snel opnieuw zo’n grote kans geven aan een kandidaat.’
