Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week blikken we terug op de geschiedenis van de Europese Unie aan de vooravond van de verkiezingen op 6 juni. Twintig jaar geleden vond de grootste uitbreiding van de EU in haar geschiedenis plaats. Maar liefst tien landen werden in één klap lid van de Europese Unie. Welke invloed heeft dat gehad op het verband? En hoe zijn deze landen door hun lidmaatschap veranderd?
Hoe heeft de uitbreiding de nieuwe lidstaten economisch veranderd?
‘De “big bang” van 2004 is een van de zeldzame historische beloften die later ook echt werden ingelost. De grote uitbreidingsronde met acht [Midden- en] Oost-Europese landen, Malta en Cyprus maakte de EU sterker, vreedzamer en Europeser. Het plan heeft gewerkt’, schrijft Andreas Ernst in een commentaar in Neue Zürcher Zeitung.
Op 1 mei 2004 presenteerden de leiders van tien nieuwe lidstaten van de Europese Unie hun vlaggen aan Pat Cox, toenmalig voorzitter van het Europees Parlement. De EU groeide van vijftien naar vijfentwintig lidstaten na de toetreding van Cyprus, Tsjechië, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slowakije en Slovenië. Afgezien van Cyprus en Malta waren dit allemaal voormalig communistische landen die tot 1989 gericht waren op de Sovjet-Unie.
Het blok telt nu 27 landen – Kroatië trad, na Bulgarije en Roemenië, het meest recent toe, in 2022. Het Verenigd Koninkrijk koos er in 2016 voor om te vertrekken; de Brexit. De tien nieuwe lidstaten van 2004 vertegenwoordigden een bevolkingstoename van 20 procent en het EU-grondgebied nam met bijna hetzelfde percentage toe. Het totale bbp groeide met ongeveer 9 procent, terwijl het bbp per hoofd van de bevolking daalde, somt Euronews op.
‘Hoewel de toenmalige nieuwkomers nog steeds netto-ontvangers zijn van financiële voordelen van de unie, hebben alle lidstaten profijt gehad van de uitbreiding van de interne markt. Duitsland, de macht in het centrum, heeft het meest geprofiteerd’, aldus Ernst in NZZ.
De verschillende fasen van de uitbreiding van de Europese Unie in kaart gebracht. – © Neue Zürcher Zeitung
Aanvankelijk waren er in West-Europa veel gemengde gevoelens over de uitbreiding naar het oosten, aldus Ernst. ‘In alle landen gingen stemmen op die waarschuwden voor een toestroom van Oost-Europese migranten die banen en woonruimte zouden afpakken van de lokale bevolking.’ Maar ‘de aanvankelijke zorgen over negatieve effecten op de arbeidsmarkt en de lonen in de oude lidstaten werden niet bewaarheid’, aldus Süddeutsche Zeitung.
Integendeel, de uitbreiding heeft de EU als geheel veel voorspoed gebracht. In de afgelopen twintig jaar is de economie van de EU met 27 procent gegroeid, waarbij de landen die in 2004 zijn toegetreden een aanzienlijke economische groei lieten zien die boven het EU-gemiddelde lag. Tussen 1994 en 2004 is de handel tussen oude en nieuwe lidstaten bijna verdrievoudigd en tussen de nieuwe lidstaten vervijfvoudigd. De landen in Midden- en Oost-Europa groeiden gemiddeld met 4 procent per jaar vanaf het begin van het toetredingsproces tot de wereldwijde financiële crisis in 2008, vat Euractiv de economische verworvenheden van de EU-uitbreiding samen. Volgens Financial Times zijn de nieuwe lidstaten zelfs door de gedeelde Europese markt en EU-fondsen verandert in ‘grootmachten op het gebied van productie en export’.
Wel leidde het vrije verkeer van personen tot een uitstroom van de bevolking en braindrain in Midden- en Oost-Europa, die de laatste jaren gedeeltelijk wordt teruggedraaid door de verbeterde economische situatie aldaar. De migratie van Oost-Europeanen naar het westen was ook een factor die speelde bij de Brexit en dus veroorzaakte dat de EU een zwaargewicht kwijtraakte.
Wat is de politieke houding van de nieuwe lidstaten binnen de EU?
De toetreding tot de EU ging voor de nieuwe lidstaten niettemin gepaard met grote socialeaanpassingskosten, aldus Ernst in NZZ. ‘Het transformatieproces bestond vaak uit het simpelweg imiteren van het westerse model. De samenlevingen moesten politieke en economische hervormingen doorvoeren die werden bevolen en gecontroleerd door ongekozen bureaucraten uit Brussel en managers van internationale kredietbanken. Met lokale tradities en manieren van doen werd geen rekening gehouden.’
Ernst vervolgt: ‘Dit leidde tot wrevel en antiliberale reacties. Niet doordat de Oost-Europeanen rouwden om hun autoritaire verleden en mentaal “er nog niet klaar voor waren”, zoals westerse commentatoren schreven. Het was het gebrek aan alternatieven voor de ingeslagen weg, zoals de aanjagers beweerden, die veel mensen tegenstond.’
De uitbreiding veranderde ‘meer dan West-Europeanen hadden verwacht, maar minder dan Oost-Europeanen hadden gehoopt’
Toch beschouwen Midden- en Oost-Europeanen de toetreding ook als een succes en een aanwinst. In Estland is 81 procent van de bevolking voorstander, in Polen 63 procent en zelfs in Hongarije, waar de regering-Orbán lange tijd elke gelegenheid heeft aangegrepen om de EU te bestempelen als een ‘koloniale macht’, is 54 procent van de bevolking voor de EU.
Volgens de Hongaarse Ferenc Lazló, universitair docent Europese geschiedenis aan de Universiteit van Maastricht, veranderde de uitbreiding ‘de unie meer dan West-Europeanen hadden verwacht, maar minder dan Oost-Europeanen hadden gehoopt’. Hoewel er weinig sprake was van verdringing op de arbeidsmarkt in West-Europa door Oost-Europeanen werd er wel veel overlast ervaren van werknemers uit het voormalige Oostblok en hadden Oost-Europeanen verwacht dat ze sneller op het welvaartsniveau van het westen zouden zouden zitten. Dit uit zich in politieke wrevel tussen oost en west, zo schrijft Lazló in New Eastern European.
De Poolse premier Donald Tusk en de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen schudden elkaar de hand op 15 december 2023. Sinds de verkiezingsoverwinning van Tusk in oktober 2023 vaart Polen een pro-Europese koers. – © Europese Unie
Ook heeft de uitbreiding het politieke zwaartepunt van de EU verder naar het oosten verplaatst. Bijna een op de twee lidstaten van de EU is een voormalig communistisch land, terwijl deze landen maar een vijfde van de totale Europese bevolking huisvesten en zelfs een nog kleiner deel van het totale bbp. Elke lidstaat heeft een zetel in de Raad van de Europese Unie en de Europese Commissie, samen met het parlement de belangrijkste machtsorganen. In Europees Parlement zijn de zetels echter verdeeld op basis van inwonersaantallen, waardoor Oost-Europese landen zich altijd hebben verzet tegen een grotere rol van het democratisch verkozen parlement, stelt Lazló.
Een van de grootste dwarsliggers in de EU is het Hongarije van premier Viktor Orbán, dat zich herhaaldelijk, naast tegen Europese integratie, heeft verzet tegen steun aan Oekraïne.
‘Hoewel het land er sinds 2004 economisch enorm op vooruit is gegaan, is het tot op de dag van vandaag een netto-ontvanger van betalingen uit Brussel’, aldus Süddeutsche Zeitung. In 2021 bijvoorbeeld, voordat de betalingen grotendeels werden bevroren vanwege het geschil over de rechtsstaat, ontving Hongarije 6 miljard euro uit Brussel terwijl het 1,7 miljard euro aan de EU-begroting afdroeg. ‘In haar aanvallen op Brussel neigt de Fidesz-regering echter voorbij te gaan aan het feit dat 78 procent van de Hongaarse export naar de EU gaat en dat economische integratie aanzienlijk bijdraagt aan het voortbestaan van het land.’
Kiran Patel, historicus aan de Universiteit van München en expert op het gebied van EU-integratie, zei tegen de Duitse krant ‘dat Orbán er de voorkeur aan heeft gegeven de mogelijkheden die de EU haar leden biedt te misbruiken om zijn eigen macht uit te breiden en de regelgeving van de EU uitsluitend gebruikt om zijn eigen belangen veilig te stellen’.
Door de Russische aanval op Oekraïne konden ‘de stemmen van de Oost-Europese landen in één klap niet meer genegeerd worden’
Een lichtpuntje is Polen, dat onder de vorige PiS-regering in de clinch lag met de Europese Unie, maar nu onder het leiderschap van Donald Tusk een voortrekkersrol aanneemt in Europa. De EU heeft Polen dan ook beloond voor haar pro-Europese koers door de in 2017 in gang gezette procedures tegen Warschau wegens schendingen van de rechtsstaat stop te zetten, waardoor vele miljarden uit Europese fondsen vrijkomen voor het land, aldus Neue Zürcher Zeitung.
Door de Russische aanval op Oekraïne konden ‘de stemmen van de Oost-Europese landen in één klap niet meer genegeerd worden’, stelt Ernst in de Zwitserse krant. ‘Want het werd duidelijk dat bijvoorbeeld de Polen, Esten, Letten en Litouwers al veel eerder begrepen wat nu ook de Duitsers en Fransen beseffen: dat Europa meer moet zijn dan een markt, namelijk een defensieve markt. De oorlog heeft het zwaartepunt van Europa ver naar het oosten verschoven. Niemand zal meer beweren dat Europeanen daar als tweederangsburgers leven.’
Moet de EU verder uitbreiden?
Andere Europese landen staan in de rij om lid te worden, met negen landen die als erkende kandidaat-lidstaten meedingen naar het lidmaatschap: Servië, Montenegro, Bosnië en Herzegovina, Noord-Macedonië, Albanië, Turkije, Oekraïne, Georgië en Moldavië.
Om toegelaten te worden tot het verband moet elke kandidaat zich inspannen om zich de waarden en wetten van de EU eigen te maken. Vorig jaar kregen de zes landen van de Westelijke Balkan – de vijf kandidaat-lidstaten plus Kosovo – als opstap naar volledig lidmaatschap van de unie een groeiplan voorgelegd en kregen ze toegang tot delen van de interne markt van de EU in ruil voor substantiële hervormingen.
In het Berlaymontgebouw in Brussel zetelt de Europese Commissie. – © Carl Campbell / Unsplash
Twee weken geleden zei de voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, dat de EU groter moet worden of anders het risico loopt dat zich een ’nieuw IJzeren Gordijn’ vormt langs haar oostflank, bericht Euronews, daarmee verwijzend naar de dreiging van Russische expansie door de oorlog in Oekraïne.
De opmerking komt op het moment dat de oorlog tussen Rusland en het toetredende land Oekraïne verhevigt. ‘Het is uiterst gevaarlijk een onstabiel buurland te hebben met een gebrek aan welvaart of aan economische ontwikkeling. Het is in ons gemeenschappelijke belang – van kandidaat-lidstaten én van de EU – om vooruitgang te boeken, om te versnellen,’ aldus Michel.
Het door oorlog verscheurde Oekraïne en buurland Moldavië deden hun aanvraag om lid te worden van de EU binnen enkele weken na de grootschalige inval van Rusland in februari 2022 en verwierven in recordtijd de status van kandidaat-lidstaat. De EU stemde ermee in om eind 2023 toetredingsonderhandelingen met Oekraïne te beginnen. Om lid te worden, moet het land de strijd tegen corruptie opvoeren, een uitgebreide lobbywet aannemen en de hervorming van het wettelijke kader voor nationale minderheden afronden.
‘De volgende uitbreidingsronde (met Oekraïne en de Westelijke Balkan) zal nog sterker worden gemotiveerd door het veiligheidsbeleid dan de “big bang” van 2004. En ze zal het karakter van de EU, haar spelregels en zelfs haar identiteit nog meer veranderen. 2004 heeft al laten zien dat de integratie van nieuwe leden meer inhoudt dan een uitbreiding, het gaat eerder om een soort heroprichting’, concludeert Andreas Ernst.
Of de EU zelf klaar is om uit te breiden, is nog maar de vraag. Globus twijfelt daar sterk aan. ‘Formeel gezien is uitbreiding van de EU mogelijk, maar in de praktijk is het nauwelijks haalbaar, omdat de EU al te groot is om effectief te kunnen functioneren binnen het huidige juridische kader.’ Het Kroatische dagblad pleit daarom voor de afschaffing van het vetorecht, waardoor besluiten met een meerderheid kunnen worden genomen, zonder dat individuele lidstaten dwarsliggen.
