Amerikaanse en Arabische diplomaten buigen zich over de vraag hoe het verder moet met de Gazastrook. Maar ook zij tasten vooralsnog in het duister. Israël blijft voorlopig op niets anders gericht dan op de militaire operatie.
Wie zal het bestuur voeren over Gaza, over de puinhopen, de rouwende en noodlijdende bevolking, wanneer de wapens eenmaal zwijgen? Het is, paradoxaal genoeg, zowel een vruchteloze als een onontbeerlijke exercitie om in tijden van oorlog na te denken over de ‘day after’. Hoe kun je een strategie voor wederopbouw uitzetten als de omvang van de verwoestingen nog niet te overzien is? Hoe ontwikkel je bruikbare ideeën over een post-Hamas-bestuur terwijl Israël zijn doel – vernietiging van de veelvormige islamistische beweging – nog lang niet heeft bereikt? Toch proberen vooral de Verenigde Staten en de Arabische landen nu al een toekomstscenario te bedenken. Vooralsnog blinkt het uit in vaagheid. En de Europeanen spelen in dit alles nauwelijks een rol.
De kwestie van de ‘day after’ stond centraal in het overleg dat de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken op 4 en 5 november voerde met diverse belanghebbenden in het Midden-Oosten. Zijn Arabische gesprekspartners, en ook Sameh Shoukry, de Egyptische minister van Buitenlandse Zaken, vonden dat voorbarig. Alle aandacht moest wat hen betrof gericht blijven op de totstandbrenging van een staakt-het-vuren in Gaza, waar Israëlische bombardementen volgens het door Hamas gecontroleerde ministerie van Gezondheid al meer dan tienduizend levens hadden geëist, en volgens het Pentagon ‘duizenden’. Washington bepleitte slechts een humanitaire pauze, maar daarmee namen de Arabische leiders geen genoegen. Zij verdenken de Amerikanen ervan het over de lange termijn te willen hebben om tijd te winnen en Israël zo de gelegenheid te bieden zijn militaire operatie af te maken.
De Israëlische hardliner
De Israëlische militair strateeg en hardliner Eitan Shamir vertelde The New Statesman dat Israël nu in Gaza opereert ‘als een python’: eerst Gaza-Stad omsingelen ‘en dan beginnen met knijpen’. Het bezwaar dat daarmee alle Palestijnen worden geraakt en niet alleen Hamas, wuift hij weg. De bevolking in Gaza was ruim van tevoren gewaarschuwd, vindt hij, en: ‘Hamas heeft als expliciete doctrine dat de bevolking hun schild is. Ze geven niets om de bevolking, maar willen die gebruiken en dan roepen dat Israël oorlogsmisdaden begaat.’
Shamir denkt niet dat Israël Gaza zal bezetten. ‘Hamas zal – net als IS, net als Al-Qaida – niet van de aardbodem verdwijnen. Het is een diepgewortelde ideologie, en slechts één tak van de Moslimbroederschap, die wijdverbreid is in de regio. Maar je moet ervoor zorgen dat Hamas Gaza niet controleert.’
Shamir maakt een vergelijking met nazi-Duitsland. ‘Als je bij de gemeente wilde werken, moest je lid van de nazipartij zijn. Hetzelfde geldt in Gaza. Ons punt is om de militaire capaciteit van Hamas te vernietigen. En uiteindelijk biedt de egalisering van Gaza – net als destijds die van Duitsland – ook kansen. Ik geloof dat we een Marshallplan nodig hebben voor het Midden-Oosten na deze oorlog. De vrije wereld vecht op meerdere fronten: in Oekraïne, in Taiwan en nu in Gaza. Het is deel van een mondiale strijd.’
Voor door de wol geverfde diplomaten in de regio roept het post-oorlogdebat sowieso onaangename herinneringen op: tientallen voor Syrië bedachte oplossingen leverden in twaalf jaar burgeroorlog niets bruikbaars op, noch politiek, noch op het gebied van veiligheid.
Voorlopig blijft Israël op niets anders gericht dan op de militaire operatie. Premier Netanyahu weet dat de uitkomst van deze oorlog zijn eigen lot zal bepalen. Hij weigert toekomstplannen te schetsen en probeert te voorkomen dat hij zich vervreemdt van zijn extreemrechtse, brandgevaarlijke politieke bondgenoten, van wie hij zich afhankelijk heeft gemaakt. ‘Op dit moment zijn we niet in staat de contouren van een militaire overwinning te schetsen, noch de nasleep ervan,’ erkent een hoge Israëlische functionaris. ‘En daar storen de Amerikanen zich aan.’
Vooruitzicht
De Israëlische minister van Defensie, Yoav Gallant, de commissie Buitenlandse Zaken van de Knesset weten dat Israël de Gazastrook na de oorlog niet langdurig zal controleren. Wel zal het leger zijn vrijheid van optreden geheel behouden en het gebied blijven binnenvallen als het dat nodig acht, zoals dat met regelmaat op de Westelijke Jordaanoever gebeurt.
Nu al stellen militairen op zijn minst een maandenlange aanwezigheid in Gaza in het vooruitzicht. Dat zou nodig zijn om de enclave te ‘stabiliseren’ na een eerste fase van gevechten. Een van de mogelijkheden is om daarna gemilitariseerde bufferzones vol mijnen in de Gazastrook te creëren, direct grenzend aan Israël. Dus geen herbezetting van Gaza, wel een inkrimping van het grondgebied.
De vraag is wat er, onder deze omstandigheden, voor internationale aanwezigheid moet komen, afgezien van de VN-agentschappen. Een interventiemacht, een multinationale macht, vredestroepen: al deze opties zijn de revue gepasseerd. De Arabische wereld zou een belangrijke rol moeten spelen. Hussein Ibish, onderzoeker aan het Arab Gulf States Institute in Washington D.C., heeft er weinig vertrouwen in. ‘Ik zie geen Arabische landen of zelfs de VN bereid om Israël de helpende hand toe te steken. Want als de Israëli’s zelf lang in de Gazastrook blijven, kan het verzet van Hamas weer groeien en zich richten tegen wie er maar in het gebied aanwezig is.’
Het Witte Huis heeft de inzet van Amerikaanse troepen uitgesloten, en geen enkel ander westers land lijkt daar wél trek in te hebben. Wat de Arabische landen betreft, ‘durft geen van alle als eerste nee te zeggen,’ aldus een westerse bron. Zelfs Egypte, dat van 1948 tot 1967 baas was over de Gazastrook en als enig Arabisch land nog over lokale tussenpersonen beschikt, wil het bestuur over de enclave niet op zich nemen, noch een deel van de bevolking in de Sinaï opvangen. Caïro vreest vooral dat dit zou worden opgevat als een bezetting.
De VS willen het perspectief op een tweestatenoplossing nieuw leven inblazen, met of zonder Netanyahu
De regering-Biden beseft wat de beperkingen zijn van een louter op veiligheid gerichte aanpak, en weet dat de Amerikaanse steun aan Israël dit land ook isoleert. In ruil voor militaire en politieke ondersteuning willen de Verenigde Staten het perspectief op een tweestatenoplossing nieuw leven inblazen, met of zonder Netanyahu. Deze toekomst is alleen voor te stellen, zo zei Antony Blinken tijdens een verrassingsbezoek aan Irak op 5 november, als ‘Palestijnse stemmen daarbij centraal staan. De Palestijnse Autoriteit vertegenwoordigt die stemmen, dus die moet een voorname rol spelen.’ De Palestijnse president Mahmoud Abbas had hem kort daarvoor in Ramallah verzekerd dat hij bereid was ‘de volledige verantwoordelijkheid op zich te nemen binnen het raamwerk van een alomvattende politieke oplossing voor de Westelijke Jordaanoever, Oost-Jeruzalem en de Gazastrook’.
Voor Jordanië is dat laatste een eis; het land ziet zich daarbij gesteund door Saoedi-Arabië, dat onder bepaalde voorwaarden financiële ondersteuning belooft. Amman ziet steun aan de Palestijnse Autoriteit en president Abbas als enige mogelijkheid, ook al is hij impopulair en bezit hij amper legitimiteit. Het land vreest dat milities anders het machtsvacuüm kunnen opvullen, of dat Israël de scheiding handhaaft tussen enerzijds de Westelijke Jordaanoever, bestuurd door de Palestijnse Autoriteit, en anderzijds Gaza, onder het regime van Mohammed Dahlan. Deze voormalige veiligheidschef van de Palestijnse Autoriteit bekleedde die functie ook voordat Hamas in 2007 de macht greep.
Dahlan, geboren in Khan Younis in het zuiden van de Gazastrook, is in de loop der jaren namelijk een gezworen vijand geworden van Abbas. Hij woont tegenwoordig in ballingschap in Abu Dhabi en onderhoudt warme banden met de Verenigde Arabische Emiraten. Dahlan probeerde terug te keren in de Palestijnse politiek door te onderhandelen met mogelijke opvolgers van Abbas, onder wie Marwan Barghouti, een verbindende figuur die sinds 2002 in Israël gevangenzit. ‘Mohammed Dahlan wordt door de Emiraten genoemd als alternatief, en ook de Amerikanen fluisteren zijn naam,’ zegt Rana Sabbagh, een onafhankelijke journalist, gevestigd in Amman. De Saoedi’s zouden daarentegen geen enkel vertrouwen in hem hebben.
Scenario’s
Er zijn nog meer scenario’s voor het toekomstige bestuur van de enclave. Abbas heeft een ervan al uitgesloten: de onmiddellijke terugkeer van de Palestijnse Autoriteit, omdat het dan zou lijken alsof die Gaza ‘in Israëlische tanks’ zou binnenrijden. Een andere oplossing zou een interim-regering kunnen zijn, bestaande uit Palestijnse technocraten onder auspiciën van de VN. Of dat model toekomst heeft, valt nog te bezien.
Hoe verder?
Muhammad Dahlan, voormalig veiligheidschef van de Palestijnse Autoriteit, wordt vaak genoemd als toekomstige leider van de Palestijnen. Maar in gesprek met The Economist ontkent hij die rol te ambiëren.
Dahlan is uitstekend ingevoerd: hij groeide op in een vluchtelingenkamp in Gaza met een groot deel van de huidige Hamas-leiding, maar heeft ook vrienden (én vijanden) op de Westelijke Jordaanoever en bij de Israëli’s, en hij staat dicht bij Mohammed bin Zayed, de heerser van Abu Dhabi, het emiraat waar hij nu woont.
Dahlan ziet na de huidige oorlog een overgangsperiode van twee jaar in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever voor zich, onder leiding van technocraten. Dat moet tot hereniging van de Palestijnse gebieden leiden na meer dan tien jaar strijd. Daarna wil hij parlementsverkiezingen waaraan alle Palestijnse politieke facties moeten kunnen deelnemen, inclusief Hamas. Want volgens Dahlan is het ook na deze oorlog onmogelijk om Gaza te besturen zonder instemming van die organisatie: ‘Hamas zal niet verdwijnen.’ In het parlementaire systeem dat Dahlan voor ogen staat vervangt een premier het huidige presidentschap van Abbas, want het is een ‘illusie’ dat één man de Palestijnse kwestie kan oplossen: ‘De tijd van de helden is voorbij.’
De huidige oorlog maakt hem paradoxaal genoeg hoopvol: ‘Wie had het drie maanden geleden over de Palestijnse zaak? Niemand… Nu heeft iedereen het over ons lijden.’
Volgens Sabbagh hebben de Amerikanen en enkele Arabische partners Mahmoud Abbas gevraagd zijn opvolging voor te bereiden, teneinde de legitimiteit van de Palestijnse Autoriteit te herstellen. De voormalige Palestijnse premier Salam Fayad pleitte in het tijdschrift Foreign Affairs voor een hervorming van de PLO en de Palestijnse Autoriteit. De politieke vleugel van Hamas moet daarin dan ook vertegenwoordigd zijn, zonder de gewapende tak. De politieke leider van Hamas, Ismail Haniyeh, leek daar wel oren naar te hebben; op 1 november verklaarde hij dat de islamistische beweging bereid is een vrede te aanvaarden die gebaseerd is op de tweestatenoplossing.
Maar stel nu dat de oorlog geen ondubbelzinnige uitkomst heeft? In een artikel op de website van de prestigieuze denktank Carnegie Endowment for International Peace toont Nathan Brown, politicoloog aan de George Washington-universiteit en kenner van de Arabische wereld, zich tamelijk pessimistisch over de ‘day after’. Hij vreest dat de intensieve strijd zal overgaan in een ‘slepend gewapend conflict van lage intensiteit’, en dat de kans op constructieve politieke regelingen klein is. ‘Er is een gerede kans dat de militaire tak van Hamas zijn dominantie binnen de organisatie zal vergroten,’ schrijft hij, ‘en dat die elk naoorlogs bestuur dat de beweging op de korrel neemt, ziet als een handlanger van Israël dat hem wil elimineren.’
