Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Servië. Sinds afgelopen november vinden er grootschalige studentenprotesten plaats. De demonstranten willen een einde maken aan corruptie en wanbestuur. Wat ging eraan vooraf en hoe verlopen de protesten?
Wat ging er vooraf aan de protesten?
De directe aanleiding van de protestgolf was de instorting van een dak in het recentelijk gerenoveerde treinstation in Novi Sad, de op twee na grootste stad in Servië, op 1 november. Bij de instorting kwamen vijftien mensen om het leven. ‘De demonstranten zijn het over één ding eens: wat er mis is in de Servische politiek, heeft opnieuw zijn eigen burgers gedood’, schrijft The Guardian. Het embleem van de protesten is een rode handafdruk geworden, die symbool staat voor het bloed dat aan de handen van de machthebbers kleeft.
De instorting van het dak wordt ook wel gezien als de druppel die de emmer deed overlopen, aangezien het ongeluk het gevolg zou zijn van de grootschalige corruptie in het land. ‘Het belangrijkste voor de demonstranten is dat de instellingen hun werk doen, dat de wetten worden nageleefd. Dat degenen die verantwoordelijk zijn voor een misdaad gestraft worden met een gevangenisstraf en niet gepromoveerd worden naar een belangrijke positie. Dat iedereen verantwoordelijk is voor zijn werk, zijn woorden en zijn daden’, schrijft de Kroatische journalist Tomislav Kukec, die verslag deed voor de website Dnevno.hr. ‘Kortom, deze Serviërs komen in opstand tegen willekeur, tegen het systeem.’
Duizenden demonstranten blokkeren de hoofdweg in Kragujevac, Servië, tijdens een grootschalig protest op 15 februari 2025. – © Andrej Isakovic / AFP
In het decennium na de omverwerping van voormalig president Slobodan Milošević in 2000 heeft Servië een aantal democratische en anticorruptiehervormingen doorgevoerd. Hierdoor steeg het land in 2013 naar de 72e plaats van de 180 landen op de corruptieperceptie-index van Transparency International. Het jaar daarop begon Servië met onderhandelingen over het EU-lidmaatschap.
Sinds Aleksandar Vučić in 2017 aan de macht kwam, is Servië echter autoritairder geworden, merkt The Conversation op. ‘Corruptie is wijdverspreid en de regering heeft de spanningen en instabiele relatie met de meeste buurlanden op de westelijke Balkan, voornamelijk Kosovo, uitgebuit voor politiek gewin.’ Veel internationale organisaties die toezicht houden op corruptiebestrijding, mensenrechten en democratie hebben melding gemaakt van Vučić’s autoritaire neigingen en corruptie in Servië. Het land zakte naar de 105e plaats op de corruptieperceptie-index van Transparency International in 2024.
Studenten strijden voor een ‘rechtsstaat’ waarin ‘instellingen hun werk doen’
De demonstranten, veelal studenten, hebben een eisenlijst opgesteld. Ze willen publicatie van de volledige documentatie en verantwoordelijkheid voor de instorting van het dak in het treinstation van Novi Sad, straf voor de aanvallers van de demonstranten voor de Federale Universiteit van Servië, intrekking van aanklachten tegen arrestanten bij protesten en opschorting van gerechtelijke procedures en een verhoging van 20 procent van het budget voor hoger onderwijs. In interviews met officiële studentenvertegenwoordigers in de media wordt vooral benadrukt dat de studenten strijden voor een ‘rechtsstaat’ waarin ‘instellingen hun werk doen’, aldus de Servische Leninistisch-Marxistische website Politsturm.
Hoe verlopen de protesten?
De protesten in Novi Sad begonnen al snel na de ramp, met lokale bewoners en studenten die vijftien minuten durende wegblokkades organiseerden om in stilte de vijftien verloren levens te herdenken. Deze vorm van protest verspreidde zich over het hele land, met meer dan driehonderd steden en dorpen die dergelijke wakes hielden. De protestbeweging breidde zich verder uit. In de weken daarna werden zes grote openbare universiteiten bezet, wat het hoger onderwijs in het hele land praktisch lam legde, aangezien alle academische activiteiten in deze instellingen werden opgeschort. Op 13 februari bezetten studenten het Cultureel Studentencentrum in Belgrado, ooit een bloeiend centrum voor cultuur en het studentenleven, dat onder het beheer van het ministerie van Onderwijs in verval raakte en grotendeels voor commerciële doeleinden werd gebruikt. In verschillende steden zijn tienduizenden Serviërs de straten opgegaan.
De protesten zijn niet per se politiek van aard. ‘De studenten hebben geen leider, geen vaste politieke positie, ze geven niets om macht of oppositie,’ analyseert Kukec. ‘Links noch rechts, ze horen nergens bij. Dat is wat de machthebbers bang maakt.’
Demonstranten blokkeren de Varadinski-brug in Novi Sad op 1 februari 2025, exact drie maanden na de instorting van het dak van het treinstation in Novi Sad. – © Andrej Cukic
De demonstranten eisen dus niet dat de regering aftreedt, dat er snelle verkiezingen worden gehouden of dat de oppositie de macht overneemt en zijn niet echt geïnteresseerd in een verandering van leiderschap. Ze hebben er namelijk geen vertrouwen in dat het bestaande politieke systeem een betere leider naar voren zou schuiven. ‘We moeten alles opnieuw opbouwen,’ zegt Ana Ðurović, een filmstudent tegen The Guardian. ‘Studenten proberen niet deel te nemen aan de politiek of de regering. Dat is niet de bedoeling.’
‘Ze kunnen rekenen op brede steun: maar liefst 80 procent van de bevolking staat achter hun eisen’
De studentenprotesten in Servië onderscheiden zich door hun opvallend gestructureerde en collectieve zelfbestuur, schrijft Al Jazeera. Via studentenplenums – open vergaderingen waarin elke student spreekrecht heeft en besluiten democratisch worden genomen – hebben de demonstranten een efficiënt en horizontaal georganiseerde beweging opgebouwd. Specifieke werkgroepen vervullen uiteenlopende taken, zoals veiligheid, logistiek, pr en juridische zaken, waardoor de protesten soepel verlopen en niet afhankelijk zijn van een centraal leiderschap.
De beweging wijst traditionele politieke structuren bewust af. De bezettingen functioneren zonder vaste woordvoerders, sprekers wisselen elkaar voortdurend af en de studenten houden vast aan hun autonomie. Ze nemen expliciet afstand van politieke partijen, gevestigde maatschappelijke organisaties en zelfs informele activistische netwerken. Ze verklaren hun eigen politieke soevereiniteit, formuleren hun eigen prioriteiten en bepalen hun eigen spelregels. Hun beweging verschilt daarmee van recente studentenprotesten in het Westen, zoals de demonstraties voor Gaza, merkt Al Jazeera op. ‘In Servië hebben de studenten volledige controle over de bezette universiteiten en kunnen ze rekenen op brede steun: maar liefst 80 procent van de bevolking staat achter hun eisen.’
Hoe wordt er op de protesten gereageerd?
‘De protesten hebben tot nu toe Vučić en zijn Servische Progressieve Partij (SNS) op het verkeerde been gezet. Hij slaagt er al meer dan tien jaar in om de conventionele politieke oppositie buitenspel te zetten door een combinatie van overheidspatronage en de dreiging van karaktermoord via bevriende roddelbladen, ontslag of financiële druk’, schrijft The Guardian. Ondertussen blijft Vučić zonder bewijs de indruk wekken dat krachten van buitenaf de protesten organiseren. ‘We hebben geen behoefte aan regeringen die van buitenaf worden opgelegd… zonder verkiezingen en zonder de wil van het volk,’ schreef hij op Instagram. ‘Maar met elke roddel of sporadische fysieke aanval, waaronder twee incidenten waarbij een auto werd geramd, groeien de protesten,’ concludeert het Britse dagblad.
Tegelijkertijd krabbelt de regering steeds sneller terug. Meer dan een dozijn mensen werd aangeklaagd in verband met de ramp in Novi Sad, waaronder de voormalige minister van Transport Goran Vesić. Vesić nam ontslag en ook de premier, Miloš Vučević, is inmiddels afgetreden.
President Aleksandar Vučić reageert tijdens een persconferentie in Belgrado op 27 januari 2025 op de eisen van de studentenbeweging. – © Andrej Cukic
De Servische media lijken niet aan de kant van de demonstranten te staan. De commerciële zender Pink en de regeringsgezinde tabloids concurreren met elkaar om de demonstranten zwart te maken, ziet Kukec. Hij geeft een voorbeeld: ‘Dan staat er: burgers boden tijdens de mars eten aan studenten aan. Ter ere van hen werd er zelfs een varken aan het spit geroosterd. “Dit is de manier waarop studenten rouwen om de slachtoffers, door zich vol te proppen met vlees, te feesten en te dansen, onder het voorwendsel dat ze de tragedie herdenken”, zo gaat het verhaal.’ Ook kwaliteitsmedia, zoals het Servische dagblad Politika, leveren regelmatig kritiek op de beweging.
The Conversation merkt op dat het in het buitenland grotendeels stil blijft ten opzichte van de protesten. ‘De EU heeft grotendeels gezwegen. Na ontvangst van brieven van ngo’s en activisten verklaarde EU-commissaris voor Uitbreiding Marta Kos dat de EU de protesten in Servië volgt en de rechtsstaat en de vrijheid van vergadering steunt.’
‘Dit begon als iets kleins, maar het is uitgegroeid tot een grote golf’
Dit staat in schril contrast met de reactie van de EU op de protesten in Georgië vorig jaar. ‘EU-commissievoorzitter Ursula von der Leyen zei toen: “Het Georgische volk vecht voor democratie.” Maar ze zwijgt over de protesten in Servië.’ Ook de VS hebben zich stil gehouden. Medewerkers van president Donald Trump kregen onlangs toestemming om een Trump-hotel te bouwen in Belgrado. Verder wordt overwogen om Rod Blagojevich, de voormalige gouverneur van Illinois die acht jaar in de gevangenis heeft gezeten voor corruptie, aan te stellen als nieuwe ambassadeur van de VS in Servië. Blagojevich, wiens vader uit Servië komt, heeft steun betuigd aan Vučić en het land bezocht, aldus The Conversation.
‘Adequaat reageren op de protesten is echt een hele uitdaging voor de Servische regering, omdat ze niet weten hoe ze met deze jonge mensen moeten praten die alleen maar om gerechtigheid en de waarheid vragen,’ zegt Srdan Golubović, een gevierd Servisch filmregisseur en professor van de Universiteit van Belgrado tegen The Guardian. ‘Dit begon als iets kleins, maar het is uitgegroeid tot een grote golf, omdat veel mensen uit alle steden en kleine dorpen in Servië niet langer bang zijn. Dat is het belangrijkste – het verlies van angst.’
In alle lagen van de Servische bevolking is men het erover eens dat de samenleving de afgelopen maanden ingrijpend is veranderd. Maar er is geen duidelijkheid over wat er nu gaat gebeuren. De studenten hebben een aantal principes en eisen, maar geven toe dat er geen blauwdruk is. ‘We willen gewoon een wettig land om in te leven en een vreedzame samenleving,’ aldus Anja Stanisavljević, student aan de filosofiefaculteit van Novi Sad tegen The Guardian. ‘We hebben geen volledig uitgestippeld plan, maar ik denk niet dat we zullen stoppen tot we de verandering krijgen die we willen.’
