Of het nou gaat om het ontketenen van een handelsoorlog of het onder druk zetten van Groenland, de Amerikaanse politiek wordt gedreven door een diepgewortelde haat jegens Europa.
Het ‘Signalgate’-schandaal was een bevestiging van wat Europeanen al wisten. De minachting van de regering-Trump voor Europa zit diep en de trans-Atlantische breuk is onherstelbaar. Terwijl onze leiders in het openbaar het belang bagatelliseren van de verwijdering die onmiskenbaar gaande is, klinken de meesten achter de schermen een stuk minder stellig.
Men blijft hoop koesteren dat Europa de meest vergaande consequenties van de teloorgang van de onderlinge band zal weten te voorkomen – of dat nu een invasie van Groenland is, het terugtrekken van de Amerikaanse strijdkrachten uit de NAVO of een volledige handelsoorlog. Op dit moment is het vooral van belang dat de Europese leiders alles op alles zetten om te zorgen dat een gemeenschappelijk Europa er op de een of andere manier in zal slagen Oekraïne overeind te houden als een vrij, onafhankelijk en democratisch land, als (of misschien wanneer) de VS Kyiv voor de haaien gooien. Maar we moeten de illusie laten varen dat dit zal gebeuren in samenwerking met Washington, of zelfs maar met Washingtons stilzwijgende goedkeuring.
Geen verrassing
Hoewel Signalgate niet echt als een verrassing kwam, was het toch schokkend. Het was geen verrassing omdat de persoonlijke animositeit jegens de Europese landen, die overduidelijk doorklinkt in de verondersteld vertrouwelijke chatgroep van het Amerikaanse nationale veiligheidsteam, maar weinig verschilt van wat overheidsfunctionarissen in het openbaar hebben gezegd. Denk aan JD Vance op de veiligheidsconferentie in München in februari, denk aan de speciale gezant Steve Witkoff in zijn interview met Tucker Carlson, of aan Donald Trump zelf met zijn eindeloze verklaringen en berichten op sociale media. Er is een opmerkelijke consistentie in al die uitingen, zowel openbaar als privé: Europa heeft haar beste tijd gehad, is arrogant en gedraagt zich als een profiteur.
Maar wat desondanks als een schok kwam, is dat Amerika Europa niet alleen ziet als een werelddeel dat op sterven na dood is, maar dat Trumps regering maar al te graag het laatste zetje wil geven. Hoe je ook tegen de Houthi-dreiging in de Rode Zee aankijkt, het Amerikaanse beleid stoelt op de gedachte dat een aanval op de pro-Iraanse milities in het belang is van de eigen nationale veiligheid. Maar zoals Vance en Pete Hegseth duidelijk maakten in de groepschat, denken de VS ook dat een aanval op de Houthi’s Europa in de kaart speelt, en dat is voldoende reden om eventueel af te zien van een aanval. Met andere woorden: het helpen van Europeanen wordt gezien als zo’n groot nadeel, dat het opweegt tegen het directe voordeel dat het uit de weg ruimen van een vermeende dreiging oplevert voor de VS zelf. Het schokkende zit hem in de diepgewortelde haat jegens Europeanen die uit deze kromme redenering spreekt.
Het zal pijn doen, maar in dit conflict, waarin met gelijke munt wordt betaald, zal die pijn aan beide kanten worden gevoeld
Deze diepe minachting heeft drie belangrijke consequenties voor Europa. Allereerst wat betreft de handel.
Trump is zijn handelsoorlog begonnen tegen landen die volgens hem de Amerikaanse economie ‘een loer draaien’. De gevolgen van deze oorlog voor Amerika en Europa zullen op geen enkele manier worden verzacht door goodwill of historische banden, integendeel. Maar het is Europa’s wettelijke plicht om het handelsbelang van 27 regeringen te behartigen, en het blok heeft een gezamenlijk economisch gewicht waar de VS niet omheen kunnen. Het zal pijn doen, maar in dit conflict, waarin met gelijke munt wordt betaald, zal die pijn aan beide kanten worden gevoeld. Als de Europeanen één front vormen op het gebied van handel, en op het gebied van de regulering van technologie, zullen de VS niet al te wild tekeer kunnen gaan, al is hun haat nog zo irrationeel. Washington zal zich gedwongen zien tot een vergelijk te komen met Brussel, en uiteindelijk zal er een deal worden gesloten.
Ten tweede: Groenland. Hier zal Amerika zich niet laten tegenhouden. Trump heeft keer op keer gezegd dat hij Groenland zal krijgen. Het provocerende reisje van Vance naar het eiland in het poolgebied en zijn snier naar Denemarken, dat de afgelopen decennia ‘slecht werk’ zou hebben verricht op het gebied van Groenlands veiligheid, maken duidelijk dat Washington de druk en de dwang alleen maar zal opvoeren.
Maar de controverse laat ook zien dat het Europese verzet, dat in dit geval begon in Groenland zelf, effect sorteert. Na een koor van kritische stemmen werd het reisje haastig aangepast, waarbij een bezoek aan de hoofdstad Nuuk werd afgeblazen en er alleen een bezoek werd gebracht aan de troepen op een afgelegen Amerikaanse militaire basis, helemaal in het noorden. De Deense premier Mette Frederiksen, die aanvankelijk vrij ingetogen reageerde op de inmenging van de regering-Trump, spreekt zich inmiddels een stuk steviger uit en heeft Amerika beschuldigd van het uitoefenen van ‘onacceptabele druk’.
‘Integrale veiligheid’
Hoe kan de nationale veiligheid worden gewaarborgd als de samenleving emotioneel vervreemd is van de staat?
Arūnas Burinskas, docent aan de faculteit Economie en Bedrijfskunde van de Universiteit van Vilnius, schrijft in het Litouwse maandblad IQ dat veiligheid gewoonlijk wordt geassocieerd met het leger, grensbewaking of de NAVO. De echte verdediging van een staat begint volgens hem echter van binnenuit, met de eenheid, het vertrouwen en de betrokkenheid van de samenleving. Als een groot deel van de bevolking zich vervreemd voelt van het bestuur van het land, wordt het niet alleen moeilijker om steun te mobiliseren in crisissituaties, maar wordt een land ook een makkelijker doelwit voor manipulatie.
Na de annexatie van de Krim in 2014 en het uitbreken van de oorlog in Oekraïne in 2022 hebben de Baltische staten hun defensiebudget aanzienlijk verhoogd – tot ruim 2 procent van het bbp. Gemoderniseerde legers, de aanwezigheid van NAVO-troepen en cyberdefensie zijn centraal komen te staan in het overheidsbeleid. Maar gaan die uitgaven voor bewapening niet ten koste van de sociale voorzieningen? Steeds meer deskundigen en politici stellen een model van ‘integrale veiligheid’ voor dat militaire, sociale, economische, ecologische en civiele aspecten combineert. Een dergelijke benadering maakt het mogelijk om niet alleen een gewapende staat op te bouwen, maar ook een staat die van binnenuit sterk is.
De Estische Kaitseliit, de Letse Zemessardze en de vrijwillige strijdkrachten in Litouwen tonen aan dat burgers willen bijdragen aan de verdediging van het land. Een integrale defensie moet uiteraard meer omvatten dan alleen een uniform – het betekent ook het versterken van het sociaal beleid, het verminderen van economische ongelijkheid en het accepteren van taalkundige diversiteit zonder discriminatie. Het is juist democratische vermoeidheid die een bedreiging vormt voor de veiligheid, stelt Burinskas. Veiligheid en welvaart zijn geen tegenstellingen, maar principes die elkaar versterken.
Tegen de achtergrond van alles wat we weten over de minachting die de regering Trump koestert voor Europa, is het nu aan de overige Europese leiders om zich achter Denemarken te scharen. Hoe meer Europeanen de indruk geven geen ruggengraat te hebben, hoe meer Amerika de druk zal opvoeren.
Als laatste, maar minstens zo belangrijk, is er Oekraïne. De bereidwilligen, onder leiding van Emmanuel Macron en Keir Starmer, zijn samen met de Oekraïense president Volodymyr Zelensky plannen aan het maken om Oekraïne te steunen. Maar het wordt steeds duidelijker dat ze het zónder de VS zullen moeten doen, en misschien zelfs tégen de VS. Ze kunnen niet rekenen op Amerikaanse steun. Terwijl de belangrijkste krachten binnen Europa plannen maken voor meer economische en militaire steun voor Oekraïne, en voor een zogeheten reassurance force die de Oekraïense strijdkrachten moet trainen en steun moet bieden bij de bescherming van steden, civiele en militaire infrastructuur, zullen ze zich moeten neerleggen bij de realiteit dat er geen Amerikaanse ‘achtervang’ zal zijn.
Ze moeten Washington natuurlijk wel blijven betrekken bij de gesprekken, met name waar het de uitwisseling van informatie en logistieke steun betreft. Maar als Washington blijft steigeren, zullen Europa en Oekraïne een manier moeten bedenken om het zonder de VS te stellen. Wat de sancties tegen Rusland aangaat, zal Europa vermoedelijk tegen de VS in moeten gaan. Het is duidelijk welk spel Poetin speelt. Om een aangekondigd staakt-het-vuren af te wenden maakt hij het afhankelijk van het stoppen van alle westerse hulp aan Oekraïne en het opheffen van de sancties tegen Rusland. Het lijkt zeer waarschijnlijk dat de Amerikaanse regering niet alleen het spelletje van het Kremlin zal meespelen, maar ook nog eens druk zal uitoefenen op Europa om dit voorbeeld te volgen. De Europeanen zullen worden gezien als een obstakel voor vrede.
Voet bij stuk
Tot nog toe houden de Europese regeringen voet bij stuk. De EU heeft met klem de Russische eis van de hand gewezen dat de financiële sancties tegen de agrovoedingsindustrie moeten worden opgeschort, wil er een staakt-het-vuren komen in de Zwarte Zee. Niet toegeven aan de Amerikaanse intimidatie, ongeacht of het gaat over Oekraïne, Groenland of de handel, is niet alleen een kwestie van goed beleid. De waarderingscijfers van wereldleiders die zich niet lijken te laten intimideren door Trump – van Zelensky en Canada’s Mark Carney tot Claudia Sheinbaum in Mexico en Macron en Starmer in Europa – vertonen een stijgende lijn. Europa kan het best zijn eigen koers blijven varen, met vastberadenheid, moed en goede manieren.
Nathalie Tocci is politicoloog en directeur van de Italiaanse denktank Instituto Affari Internazionali. Ze is een autoriteit op het gebied van internationale betrekkingen en de rol van de EU. Sinds 2014 is ze adviseur binnen de Italiaanse en Europese overheid.
