Volgens fellow in katholieke studies George Weigel zijn er drie misvattingen in omloop over de op ‘rechtvaardige oorlog’ gebaseerde morele analyse.
‘Niet vouwen, verdraaien of beschadigen,’ stond er op de ponskaarten waarmee IBM-computers in de jaren vijftig hun data ingevoerd kregen, toen die oerrekenmachines nog een hele verdieping in beslag namen. Deze waarschuwing kwam weer in me op toen, zoals de laatste vier decennia deprimerend vaak gebeurt, de op ‘rechtvaardige oorlog’ gebaseerde morele analyse weer eens werd verdraaid en beschadigd – maar ook vervormd, omgekeerd en onherkenbaar gemaakt – in veel van het commentaar op het militaire optreden van Israël en de VS in Iran in juni.
Ik zal de schade ietwat proberen te repareren door nog eens te herhalen wat het idee van de rechtvaardige oorlog [oftewel bellum iustum] nu precies wel en niet inhoudt.
Misvatting 1:
De theorie gaat ervan uit dat oorlog niet nodig is
Dat is niet zo. Augustinus’ theorie ging daar niet van uit, noch die van Thomas van Aquino, noch welke serieuze hedendaagse bellum iustum-theorie dan ook. In plaats daarvan gaat het idee uit van de morele plicht van een legitieme overheid om de veiligheid van degenen voor wie ze verantwoordelijk is, te waarborgen. Die plicht kan op veel verschillende manieren worden vervuld. Een daarvan is proportioneel en selectief gebruik van het leger. Het uitgangspunt van de veronderstelling dat oorlog niet nodig is verdraait de interne logica en de structuur van het morele denken binnen de bellum iustum-theorie. Bellum iustum-redeneringen worden gereduceerd tot een aantal hoepels waar leiders volgens ethici doorheen moeten springen, of hokjes die beleidsmakers moeten afvinken.
In plaats daarvan is het bellum iustum-principe een model voor gezamenlijke reflectie door ethici, het volk en de ambtenaren die verantwoordelijk zijn voor volkswelzijn, voor wanneer en hoe proportioneel en selectief gebruik van strijdkrachten vrede, gerechtigheid en vrijheid kunnen bevorderen. Het is uiteraard nuttig als alle drie de partijen kennis van en respect voor dit model hebben. Geestelijken die verklaren dat oorlog ‘altijd onrechtvaardig’ is, beschikken niet over die kennis.
Misvatting 2:
De theorie sluit preventieve militaire actie of het toedienen van de eerste slag uit
Dat is niet zo. Zoals kijkers van de film Midway uit 2019 al weten, keerden admiraal William Halsey en de gevechtseenheid van de USS Enterprise op 7 december 1941 terug naar Hawaï, nadat ze een aantal marinevliegtuigen hadden afgeleverd op Wake Island. De Kido Butai, de mobiele gevechtseenheid van de Japanse luchtmacht onder leiding van admiraal Chuichi Nagumo, was de Amerikanen ontgaan.
Maar wat als Halsey die wel had ontdekt? Je kunt er redelijkerwijs van uitgaan dat Nagumo niet op de Hawaïaanse eilanden afstevende om een bouwproject te starten op Waikiki Beach. De pogingen van Japan om zijn rijk uit te breiden waren duidelijk sinds de meedogenloze invasie van China in 1937 en de bezetting van Frans-Indochina in 1940. Als de Amerikaanse bommenwerpers of de verkenners van de Enterprise de Japanse vloot hadden ontdekt, was het voor Halsey, vanuit een bellum iustum-perspectief, compleet gerechtvaardigd geweest een preventieve aanval uit te voeren om een aanval op Pearl Harbor te voorkomen. De agressie vanuit Japan was al begonnen, al waren de torpedovliegtuigen en de met rode zonnen uitgedoste bommenwerpers nog niet ingezet.
Iran voert al decennialang oorlog tegen de VS (‘de Grote Satan’), Israël (‘de Kleine Satan’), en het Westen in het algemeen. Er zijn daarbij ruim duizend Amerikanen gesneuveld. Als een totalitair regime met apocalyptische fanatici aan het roer op kernwapens aast – en consequent liegt over de voortgang ervan – is dat niet slechts afschrikking of krachtpatserij. Het was een morele en strategische verplichting om Iran de enorme, verwoestende macht van kernwapens te ontzeggen. In dit geval, waarbij diplomatie duidelijk niet werkte, er al veel vormen van geweld woedden en de plannen van het regime vrij duidelijk waren, was preventie moreel te rechtvaardigen, zelfs als de uitkomst van die gerechtvaardigde actie op middellange en lange termijn nog niet helemaal duidelijk was.
Misvatting 3:
‘Het laatste redmiddel’ is het primaire uitgangspunt
Dat is niet zo. Het principe van ‘het laatste redmiddel’ in de bellum iustum-theorie kan logischerwijs niet betekenen dat elke mogelijke manier van conflictoplossing moet zijn uitgeput voordat proportioneel en selectief gebruik van strijdkrachten moreel te rechtvaardigen is. Het is simpelweg onmogelijk om met zekerheid te weten wanneer de ‘laatste’ optie bereikt is.
Je kunt altijd nog één onderhandelingsinitiatief, nog één ‘rode lijn’, nog één sanctie bedenken – zoals verslaggevers van het isolationistische rechts en het praktisch pacifistische links onlangs aantoonden. Het criterium van het ‘laatste redmiddel’ kan dus niet worden gezien als het eindpunt van een proces met een duidelijk begin en eind. Integendeel: als antwoord op een agressor die moet worden aangepakt is besluiten dat alle niet-militaire opties hebben gefaald een kwestie van weloverwogen beoordelen, geen rekensom.
Gezien de hedendaagse staat van de wereld zou men deze principes beter moeten kennen.
