Bang dat Oekraïne verliest én bang dat Rusland wordt verslagen, bang voor migranten, Gaza en Trump – gedreven door angst maakt de EU slechte keuzes op Europees en internationaal niveau.
Op het wereldtoneel heeft Europa niet meer de macht van weleer, toen er een liberale internationale orde bestond die draaide om de macht van de VS en waarin internationale samenwerking floreerde. Inmiddels is die tijd voorbij en is de wereld een andere richting ingeslagen. Sommige kenmerken van het oude systeem leven voort, maar tegengestelde krachten zoals nationalisme, protectionisme en unilateralisme worden allemaal sterker.
Europa probeert zich aan deze nieuwe wereld aan te passen, maar om in de huidige tijd macht te kunnen uitoefenen, moet de EU niet alleen zichzelf radicaal anders bezien, maar ook radicaal anders te werk gaan. Dit heeft tot veel zelfonderzoek geleid. Zoals de Franse president, Emmanuel Macron, in zijn laatste toespraak aan de Sorbonne-universiteit toegaf, moet de EU zich aanpassen, wil ze de tand des tijds doorstaan. De EU is, in zijn woorden, ‘sterfelijk’.
Dit besef bezorgt Europa grote kopzorgen, zo niet regelrechte angst. En het is deze angst waaruit de slechte keuzes voortkomen die Europese landen en de EU op dit moment maken.
Neem de inconsistente Europese houding ten aanzien van de Russische invasie van Oekraïne. Waar de Amerikaanse politiek draait om heldendom en overwinning, en de bereidheid om Oekraïne te steunen toeneemt als de Oekraïners goed presteren op het slagveld, lijkt in Europa bijna het omgekeerde het geval. Als Oekraïne er slecht voor staat of aan de verliezende hand is, zijn Europese regeringen eerder geneigd om bij te springen. Uit bezorgdheid over een Oekraïense nederlaag en de gevolgen daarvan voor de veiligheid van het continent, komt Europa in actie, biedt ze iets meer militaire hulp, stemt ze in met het gebruik van rente uit bevroren Russische tegoeden om Oekraïne te steunen, overweegt ze zelfs troepen te sturen, zoals Macron herhaaldelijk heeft voorgesteld.
Maar doet Oekraïne het goed, zoals in 2022 met de succesvolle tegenoffensieven in Charkov en Cherson, dan laait in Europa de angst op voor een Russische nederlaag en het risico dat die tot een nucleair armageddon of de ineenstorting van Rusland zal leiden. Zonder te willen afdingen op de politieke, economische en militaire steun die Europese regeringen Oekraïne hebben geboden – en de miljoenen vluchtelingen die EU-landen hebben opgevangen –, heeft deze angst ervoor gezorgd dat er vaak te laat en te weinig militaire hulp kwam. Angst speelt een grote rol bij het lastige parket waarin Oekraïne verkeert – het mag niet winnen maar ook niet verliezen –, wat ervoor zorgt dat de oorlog langer duurt en ontelbare levens kost.
Europa is niet alleen bang voor deze landen, ze staat letterlijk doodsangsten uit
Angst verklaart ook voor een groot deel de Europese houding ten aanzien van Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Waar angst zich in het geval van Oekraïne vertaalt in overdreven voorzichtigheid en terughoudendheid, uit die zich tegenover de landen ten zuiden van de Middellandse Zee in het volledig afzien van buitenlands beleid. Europa is niet alleen bang voor deze landen, ze staat letterlijk doodsangsten uit. De Europese vergrijzing zou moeten leiden tot een rationeel debat over het bevorderen van legale migratie, maar in plaats daarvan sluit de EU, voortgejaagd door angst, onethische deals met landen in de regio, die een zak geld krijgen in ruil voor de belofte om migratie naar Europa een halt toe te roepen. De recente deals van de EU met regimes in Tunesië, Egypte, Mauritanië en Libanon zijn hier het bewijs van. Voor alle duidelijkheid: het verleden was niet perfect. Zoals de president van de Democratische Republiek Congo, Félix Tshisekedi, onlangs onomwonden in een interview zei: Afrikaanse leiders zijn het opgeheven vingertje van westerse democratieën allang beu en werken liever samen met Rusland en China.
Dubbele moraal
Bovendien gaan er achter die mooie woorden over rechtvaardigheid en eerlijkheid altijd materiële belangen schuil. Migratie tegen willen gaan en tegelijkertijd oneerlijke deals sluiten op het gebied van handel en de winning van grondstoffen is niets nieuws. En bij elke crisis worden de zelfzuchtigheid en de dubbele moraal van Europa bevestigd: denk maar aan het ongegeneerde opkopen van vaccins tijdens de pandemie of de veel te lage klimaatfinanciering voor Afrika.
Maar in het verleden bestond in ieder geval nog een – zij het magere en incoherente – ambitie om invloed uit te oefenen en Afrikaanse landen te helpen door middel van ontwikkelings- en buitenlands beleid. Nu komt het beleid botweg neer op transactionalisme, waarbij Europese landen en EU-instellingen hun Afrikaanse tegenhangers benaderen alsof ze CEO’s zijn die zakendeals sluiten. De ‘geld voor (geen) migranten’-aanpak is geen buitenlands beleid. Het is het terzijde schuiven van buitenlands beleid.
Angst speelt een nog grotere rol met betrekking tot het Midden-Oosten, met name in het Israëlisch-Palestijnse conflict. Het is moeilijk uit te leggen waarom Europese regeringen ervoor kiezen om geen invloed uit te oefenen, terwijl ze wel veel invloed zouden kúnnen hebben. De EU is al decennialang een belangrijke handelspartner van Israël, en na de VS is Duitsland Israëls grootste militaire leverancier. De EU is ook de grootste hulpdonor van de Palestijnen. Toch is er niet de minste aanwijzing geweest dat de EU deze pressiemiddelen wilde gebruiken. En daar komt angst weer om de hoek kijken. Angst, in dit geval, voor Israëlische beschuldigingen van antisemitisme. Die gaan inmiddels zo ver dat ze elke vorm van kritiek op Israël of uiting van antizionisme kunnen omvatten.
Angst ligt ten grondslag aan de voortdurende Europese verdeeldheid over de oorlog in Gaza
Angst ligt ten grondslag aan de voortdurende Europese verdeeldheid over de oorlog in Gaza, waarbij sommige landen, zoals Duitsland, om evidente historische redenen gevoeliger zijn voor dergelijke beschuldigingen dan andere. Over het algemeen verklaart dat de onwil om vraagtekens te zetten bij de onvoorwaardelijke steun voor Israël, wat de huidige Israëlische regering ook doet. Niemand betwist dat de Israëlische oorlog in Gaza een humanitaire ramp heeft veroorzaakt. Als Israël de grondinvasie van Rafah doorzet, vrezen velen dat de ramp genocidale proporties aanneemt. Maar afgezien van loze woorden wijst niets erop dat Europa van plan is hier ook maar iets tegen te doen.
Kijken we dus oostwaarts, dan heeft de Europese angst geleid tot onnodige terughoudendheid en uitstelgedrag; kijken we zuidwaarts, dan heeft ze Europa als politieke gemeenschap aangezet tot het laten varen van een buitenlands beleid. Ook de blik westwaarts wordt vertroebeld door angst, nu Europa in afwachting van de Amerikaanse verkiezingen in de rats zit over de terugkeer van Trump. Deze angst werkt verlammend. De terugkeer van Trump is heel goed mogelijk, maar in plaats van voorbereidingen te treffen, doet Europa aan wensdenken.
Openlijk erkennen dat de EU niet het eeuwige leven heeft, zoals Macron heeft gedaan, is voor Europa de juiste stap om haar houding ten opzichte van de rest van de wereld nog eens tegen het licht te houden. Om Franklin D. Roosevelt te citeren: ‘Het enige wat we moeten vrezen, is de angst zelf.’ Door te zwichten voor FDR’s ‘vage, redeloze, ongerechtvaardigde angst die de vereiste inspanningen om achteruitgang om te zetten in vooruitgang, bij voorbaat verlamt’ riskeert Europa dat haar sterfelijkheid een selffulfilling prophecy wordt.
