Door de snelheid waarmee de regering-Trump zich tegen haar vijanden op het oude continent heeft gekeerd, zijn de Europeanen gedwongen zich te buigen over allerlei toekomstscenario’s voor de NAVO. Een gigantische herijking is hoe dan ook onontkoombaar.
‘Samen sterker, samen veiliger, in de NAVO’: onder dit motto kwamen de leiders van 32 landen in juli 2024 bijeen in Washington D.C. om het 75-jarige bestaan van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie te vieren. Het initiatief daartoe was genomen door de belangrijkste lidstaat, de VS, vanwege de Russische agressie in Oekraïne. Zes maanden later volgde Donald Trump Joe Biden op in het Witte Huis en werd alles anders. Binnen enkele weken leek de NAVO op een schip in nood waarvan de kapitein de kluts kwijt was.
Een fraai schip, dat zeker. Maar de Amerikaanse bondgenoot is zo ongrijpbaar, zo vijandig geworden dat niemand zich durft voor te stellen hoe de volgende NAVO-top, op 24 en 25 juni in Den Haag, zal verlopen. Zal president Trump daar überhaupt komen opdagen? En als hij komt opdagen, zal dat dan zijn om het militaire bondgenootschap dat mede door zijn land is opgericht tot zinken te brengen? ‘Het is niet uitgesloten dat we van de ene op de andere dag iets zullen moeten doen wat we tot dusver voor onmogelijk hebben gehouden,’ zegt een Europese diplomaat in Brussel.
Nieuwe exercitie
Het ondenkbare denken, een NAVO zonder de Amerikanen, is een nieuwe en verontrustende exercitie waar de Europeanen niet langer omheen kunnen, in het enorme hoofdkwartier van de organisatie in de buurt van de Belgische hoofdstad. Sommigen hebben bittere herinneringen aan de topconferenties tijdens Trumps eerste ambtstermijn (2017-2021), toen de Amerikaanse president bondskanselier Angela Merkel kapittelde omdat Duitsland niet genoeg uitgaf aan defensie. Maar hij nam er tenminste aan deel. Soms noemde hij de NAVO ‘achterhaald’ of uitte hij zijn twijfels over Artikel 5, dat de collectieve verdediging garandeert van een lidstaat wanneer die wordt aangevallen, maar zijn entourage zette dat dan altijd wel weer recht.
De NAVO leek op een schip in nood waarvan de kapitein de kluts kwijt was
Donald Trump zegt op dit moment niet dat hij de NAVO zal verlaten. Naar verluidt heeft hij secretaris-generaal Mark Rutte tijdens diens bezoek aan het Witte Huis op 13 maart zelfs verzekerd van zijn trouw aan het bondgenootschap. Maar zijn beloftes gelooft niemand meer, na zijn imperialistische plannen met andere NAVO-lidstaten zoals Canada en Denemarken. Het ergst denkbare scenario is een chaotische Amerikaanse terugtrekking uit de NAVO, zonder dat de Europeanen het kostbare samenwerkingsmechanisme kunnen erven dat in de loop der jaren onder leiding van de VS is opgebouwd tussen de verschillende nationale strijdkrachten. Dit scenario is vooralsnog nergens op gestoeld, maar het valt niet uit te sluiten. Admiraal Giuseppe Dragone, voorzitter van het Militair Comité van de NAVO, zei op 12 maart tijdens het Defensie- en Strategieforum in Parijs dat hij erop vertrouwde dat de VS de controle zouden behouden over ‘de lucht, de ruimte en het kernwapenarsenaal’, waarmee hij de conventionele verdediging impliciet aan Europa overliet. Dit scenario wordt het aannemelijkst geacht, om niet te zeggen het gunstigst, door Europeanen die een autonome defensiemacht en een regionale veiligheidsstructuur voorstaan, op voorwaarde dat zo’n reorganisatie zich ordentelijk en binnen een realistische termijn voltrekt.
Herijking
Een ‘gigantische herijking’ van de NAVO is hoe dan ook onontkoombaar, zegt een NAVO-bron. Tot nu toe heeft niemand van de regering-Trump met zoveel woorden gezegd dat de nucleaire garantie voor de Europeanen zal worden ingetrokken, maar wel is al meerdere malen gezinspeeld op het terugtrekken van de momenteel honderdduizend man sterke Amerikaanse troepenmacht op het continent.
Donald Trump wil deze troepen niet alleen inzetten in de Indo-Pacifische regio om de Chinese invloed te bestrijden, maar ook aan zijn eigen grens met Mexico tegen illegale immigratie. Zijn prioriteiten zijn duidelijk: terwijl er wordt gesproken over een forse inkrimping van de Amerikaanse troepenmacht in Europa, kondigde de Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth onlangs in Japan een versterking van de Amerikaanse aanwezigheid aldaar aan, waar een ‘oorlogshoofdkwartier’ zal komen met ‘operationele verantwoordelijkheden’.
Een ander scenario is dat van de ‘lege huls’, waarbij het bondgenootschap nog altijd bestaat, maar door de VS van zijn wezenlijke inhoud is ontdaan, met name door het niet langer garanderen van de implementatie van Artikel 5. Camille Grand, een voormalige hoge NAVO-functionaris en momenteel onderzoeker bij de Europese Raad voor Buitenlandse Relaties, gelooft in deze hypothese van een ’terugtrekking de facto maar niet de jure, een soort Amerikaanse afsplitsing van het bondgenootschap zonder het formeel te verlaten’.
In hoeverre vindt Donald Trump de ondergang van Oekraïne acceptabel?
De Europeanen zullen bij deze ‘herijking’ van de NAVO, waarvan de contouren nog vaag maar onontkoombaar zijn, dus moeten inschatten wat voor gevolgen deze zal hebben voor militaire capaciteiten en bestuur, twee terreinen waarvoor de Amerikanen tot nu toe zelf de verantwoordelijkheid hebben genomen.
De herbewapening van Europa, met steun van de Europese Unie, heeft het vergroten van de militaire capaciteiten tot doel. Dat zal tijd kosten, vooral omdat Europa voor de wapens die het van de VS koopt nog lang na aanschaf afhankelijk blijft van diezelfde VS. Dat de Europeanen hun wapenarsenaal tot nu toe niet hebben uitgebreid, ‘komt nu juist omdat Washington hun al decennialang voorhoudt dat dit tot dubbele arsenalen en verspilling zou leiden’, aldus Ivo Daalder, voormalig Amerikaans ambassadeur bij de NAVO, in het tijdschrift Foreign Affairs. Alsof de duivel ermee speelt.
Rest nog één scenario, dat zo somber is dat we het nauwelijks onder ogen durven te zien: dat waarbij de situatie volledig wordt omgedraaid en de VS hun bondgenootschap met Europa inwisselen voor een akkoord met Rusland. Om die reden is de kwestie-Oekraïne voor de Europeanen zo belangrijk, en voor de Amerikanen slechts bijzaak. In hoeverre vindt Donald Trump de ondergang van Oekraïne acceptabel? Dat valt op dit moment nog niet te zeggen. Het is de meest beladen onbekende factor voor de toekomst van de NAVO, en voor die van Europa.
