Verzamelen, wie doet het niet, is een ‘diep betekenisgevende activiteit: het weeft herinneringen en verlangen in de alledaagse ruimtes die we bewonen’. Sommige collecties zijn zeldzaam en waardevol, de meeste vooral persoonlijk.
Een van mijn vroegste herinneringen is dat ik uit school naar huis liep – ik moet in groep 5 of 6 hebben gezeten – en een enorme vuilniszak met mijn speelgoed, prullaria, mijn spullen op de stoep voor ons rijtjeshuis zag staan.
Toen ik mijn moeder daar binnen mee confronteerde, legde ze uit dat ze het huis had opgeruimd, inclusief mijn kamer. ‘Maar het zijn míjn spullen,’ zei ik. ‘Piojito, je hecht je te veel, het zijn maar spullen, je gebruikt ze niet eens.’
‘Piojito’ betekent ‘klein luisje’ in het Spaans. Het was (en is) haar bijnaam voor mij, en ja, dat heeft deels te maken met het feit dat ik me ‘te veel hecht’ aan dingen.
Door de jaren heen verzameld:
(1) Met de hand geschreven briefjes en kaarten; (2) cadeaus van geliefden (met als favoriet subgenre handgemaakte beursjes, poppen, waaiers, rozenkransen en andere souvenirs van de reizen van mijn grootouders); (3) linten, touw en inpakpapier en strikken; (4) bloemen, die werden geperst of gedroogd; (5) stenen, nadat mijn allereerste beste vriend mij zijn chique steenverzameling liet zien; (6) schelpen, altijd maar weer; (7) willekeurige kleine beestjes (kikkervisjes, hagedisjes, visjes) en nog niet uitgekomen eieren die ik in de buurt vond – waar mijn moeder snel een einde aan maakte. Waarom bewaarde ik dit allemaal? Wat zit er achter onze neiging om bepaalde objecten te koesteren?
Zo oud als de mens
‘Noach was de eerste verzamelaar’, schrijven John Elsner en Roger Cardinal in The Cultures of Collecting. Adam gaf de dieren namen, maar Noach moest ze bijeenbrengen: wat hij miste, ging voorgoed verloren. Zo werd de ark de eerste poging om de tijd en de vloedgolf van vergetelheid tegen te houden.
Los van dit Bijbelse verhaal weten we dat verzamelen minstens 105.000 jaar oud is: in de Kalahari-regio koesterden mensen al kristallen, waarschijnlijk om spirituele redenen. Later werden in beschavingen in Egypte, Babylonië, China en India objecten verzameld als tekenen van rijkdom en status, bestemd voor tempels, graven en heiligdommen.
Wunderkammer
Dan, in het midden van de zestiende eeuw in Europa, komt de ‘rariteitenkabinet’-cultuur op; de voorloper van de moderne musea.
Deze kabinetten, ook bekend als wunderkammer of ‘wonderkamers’, markeerden het begin van verzamelen als hobby. Ze bevatten vaak een mix van naturalia (producten van de natuur, zoals schelpen), artificialia (producten van de mens, zoals ingewikkelde sieraden, snijwerk en oude wapens) en scientifica (wetenschappelijke instrumenten zoals zonnewijzers en globes) en waren gebruikelijk onder geleerden en vorsten. Deze collecties waren vroege experimenten in hoe je je identiteit via spullen kunt tonen.
Persoonlijk
Verzamelen als hobby kwam pas echt op in de negentiende eeuw, parallel aan de explosie van industriële goederen. Plotseling waren er veel meer spullen, en het werd een stuk makkelijker voor gewone mensen om er de hand op te leggen. In die tijd werd postzegels verzamelen populair, al snel gevolgd door munten, schelpen en boeken. In het begin van de twintigste eeuw nam de gewoonte verder toe, toen de werktijden korter werden en meer mensen vrije tijd hadden om aan hun fascinaties te besteden.
Vandaag de dag verzamelt iedereen. Sommige collecties zijn zeldzaam en waardevol, de meeste vooral persoonlijk.
Markers van de menselijke geschiedenis
De ontwikkeling van samenlevingen is altijd gedefinieerd geweest door de objecten die ze voortbrengen. De dingen die we bewaren en rangschikken worden onderdeel van onze omgeving, onze identiteit en de manier waarop we met de wereld communiceren – als individu en als samenleving. Verzamelen is in die zin een diep betekenisgevende activiteit: het weeft herinneringen en verlangen in de alledaagse ruimtes die we bewonen.
Objecten verbinden ons met het verleden. Zelfs het meest alledaagse object doet ertoe als het een verhaal vertelt of een herinnering oproept.
Spiegel van identiteit
Een van mijn hardnekkige obsessies is om kunstenaars te leren kennen via de objecten die ze verzamelen. Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik dat ik daarin niet alleen ben.
In Lit Hub schrijft Mary Kate Frank over de aantrekkingskracht van Joan Didions spullen, via haar ervaring om naar Hudson, New York, te reizen voor de veiling van de persoonlijke bezittingen van de overleden schrijver. In een artikel in Harper’s Bazaar met de titel ‘I Love Joan Didion’s Stuff ’ gaat Rachel Tashjian nog een stap verder en dicht ze betekenis toe aan Didions spullen: ‘Spullen zijn schatten. [Didions] schelpencollectie is haast smartelijk; je kunt je voorstellen hoe ze over een bijna leeg strand liep, ze in de loop der jaren verzamelde. Elke schelp als herinnering aan een wandeling met een vriend van lang geleden, aan ideeën die voor het eerst zijn bedacht en pijnen die zijn gedeeld.’
Joseph Cornell
Voordat Joseph Cornell kunstenaar werd, was hij verzamelaar. Hij bracht een groot deel van zijn tijd door in winkels in New York op zoek naar dingen waarmee hij een emotionele band voelde. Als pionier van de assemblagekunst bouwde Cornell wonderlijke werelden in zijn beroemde dozen vol gerangschikte objets trouvés – knikkers, glas, stukjes drukwerk, enzovoort –, maar verzamelen was in de eerste plaats een persoonlijke drang en pas in de tweede plaats een artistieke hulpbron.
Hij was een nauwgezette catalogiseerder: hij bergde zijn vondsten op in schoenendozen en mappen, en beschreef zijn opslag als een ‘laboratorium’ voor voortdurende verkenning en inspiratie. Hoewel veel verzamelde objecten uiteindelijk in zijn collages en kijkdozen terechtkwamen, begon zijn proces met verzamelen om het verzamelen zelf.
Hoewel hij geen formele kunstopleiding had, liet Cornell zich in zijn werk inspireren door de surrealistische vrienden en tijdgenoten om hem heen, zoals Max Ernst en Marcel Duchamp. Hij vermengde het avant-garde met een persoonlijke nostalgie die doet denken aan victoriaanse knutseltra- dities. Zijn dozen zijn een ode aan zijn passie voor verzamelen.
Peter Blake
In een interview uit 2022 vertelde kunstenaar Peter Blake over het trauma van zijn jeugd: ‘Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, was ik zeven en werd ik geëvacueerd, eerst naar Essex en daarna naar mijn grootmoeder in Worcester. (…) Het was blanco tijd.’ Die leegte, dat gevoel van verloren tijd en gedwongen scheiding, werd de drijvende kracht achter zijn verzamelwoede. Sinds zijn tienerjaren verzamelt hij van alles, van olifantenspeelgoed en Disney-memorabilia tot puzzelstukjes en sieraden.
De invloed van deze collecties is overal in Blakes oeuvre terug te zien. Veel van zijn gevonden objecten werden uiteindelijk het materiaal voor zijn iconische collages. (Hij is het meest bekend als ontwerper van de hoes van het Beatles-album Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band, samen met zijn vrouw, kunstenaar Jann Haworth.)
Vladimir Nabokov
Nabokov begon vlinders te verzamelen als kind in Rusland, een passie die werd aangemoedigd door zijn moeder en die hem zou blijven vergezellen door ballingschap, oorlog en roem heen. Hij schreef eens: ‘Ik ontdekte in de natuur de niet-utilitaire geneugten waar ik ook in de kunst naar zocht. Beide waren een vorm van magie, beide waren een spel van ingewikkelde betovering en misleiding.’
Nabokovs vlindercollectie telde meer dan vierduizend specimen, die ruim 80 procent van alle West-Europese soorten vertegenwoordigden, plus talloze Noord-Amerikaanse soorten die hij verzamelde tijdens zijn jaren in de Verenigde Staten. Hij schonk honderden vlinders aan Cornell University, en andere belangrijke delen van zijn collectie bevinden zich in het Museum of Comparative Zoology van Harvard en het Nabokov Museum in Sint-Petersburg. Deze zorgvuldig verzamelde exemplaren, die soms met Nabokov meereisden over continenten tijdens oorlog en ballingschap, vormen een getuigenis van zijn levenslange toewijding aan de lepidopterologie.
Leuk weetje: in zijn literaire werk zijn minstens 570 vermeldingen van vlinders geteld, en meer dan 20 vlindersoorten zijn vernoemd naar zijn fictieve personages.
