Europa neemt meer cocaïne in beslag dan ooit tevoren en toch zijn de autoriteiten niet bij machte om de bloeiende handel te stoppen. Volg de reis van het witte poeder vanuit Zuid-Amerika, via Antwerpen en Rotterdam naar een gebruiksruimte voor verslaafden in Zürich.
Er wordt seks verkocht, op tv worden pornofilms vertoond en de dames van de bediening zijn halfnaakt. Sommige klanten zijn al niet meer in staat om seks te hebben; ze kwamen toch al niet daarvoor naar het bordeel, maar voor iets beters. Ze zijn hier voor crack, gekoppeld aan seksuele opwinding. Dit is de heetste rush die ze kennen, beter dan welk orgasme dan ook. En daarom blijven ze er een dag, twee, misschien zelfs drie dagen, tot ze helemaal uitgeput zijn van euforie, hun krediet op is, hun rekening zo’n vijf cijfers bedraagt en de week die voor hen ligt niet langer vooruit kan worden geschoven. Dan gaan ze er stilletjes vandoor. Ze gaan naar huis of terug naar kantoor, in afwachting van de volgende crack- of cocaïneorgie, over een paar weken. Of ze belanden in de verslavingstherapie, bij specialisten als Thilo Beck, waar ze klagen over hoe deprimerend het is om een normaal leven te leiden met normale seks.
Seks verkoopt goed, cocaïne nog beter. Het verhaal dat verslavingsspecialist Beck ons vertelt over bordelen in Zürich en drugsgebruik, is een druppel op een gloeiende plaat van een gigantische cocaïnegolf die Europa momenteel overspoelt. Het stimulerende poeder is zuiverder, goedkoper en gemakkelijker verkrijgbaar dan ooit tevoren. In de straten van Zürich heeft de stof een zuiverheidsgraad tot 90 procent, terwijl vroeger 30 of 40 procent de norm was. En toch kost een gram nog steeds amper 100 Zwitserse frank (116 dollar), terwijl consumenten er vroeger 400 frank of zelfs meer voor betaalden. Als je deze gram in tien lijntjes verdeelt, kun je high worden voor 10 frank, wat goedkoper is dan menig drankje aan de bar. Cocaïne is veranderd van een luxedrug voor rijke, knappe en belangrijke mensen in een populaire drug die iedereen zich kan veroorloven en die overal verkrijgbaar is, volgens experts die de plaatsen delict en politieonderzoeksdossiers kennen.
Van leerling tot gepensioneerde
Je kunt coke op straat kopen, per post laten opsturen of bestellen via Telegram, Instagram of zelfs TikTok. Een koerier bezorgt het dan gratis – een soort Uber-dienst voor snuiven. En alle beroepen, klassen, geslachten en leeftijdsgroepen doen mee aan het snuiven en dealen – van bankiers en bakkers tot bouwvakkers. Van de meest verslaafde drugsgebruiker tot gestresste kantoormedewerkers, studenten en de gewone feestganger in het weekend. Van de professionele dealer tot de bedrijfsleider wiens mkb problemen heeft en de familieman die een renovatie van zijn huis moet financieren. Van tieners tot mensen van midden veertig en gepensioneerden.
Volgens een onderzoek uit 2018 snuiven en roken de Zwitsers in totaal vijf ton cocaïne per jaar, ter waarde van ongeveer 500 miljoen frank [zo’n 515 miljoen euro]. En ook al ontbreken er precieze, nieuwe gegevens over de consumptie ervan, er zijn veel aanwijzingen dat het aantal gebruikers tegenwoordig nog groter is: de hoeveelheid cocaïneresten in het afvalwater van de grote steden van Zwitserland neemt toe; Zürich, Basel en Genève staan ergens bovenaan de top 10 van Europa wat betreft residugehaltes. De politie neemt steeds meer cocaïne in beslag en therapeuten moeten steeds meer gebruikers behandelen. En in de contact- en opvangcentra van Zürich hebben verslaafden die cocaïne koken met zuiveringszout of ammoniak en het vervolgens roken als crack of freebase, hun consumptie de afgelopen drie jaar met een kwart verhoogd.
Uitgeholde ananassen
Cocaïne is in opkomst. Ja, het is haast alsof de late negentiende eeuw weer is teruggekeerd. Cocaïne was een populair goedje, dat eerst werd aanbevolen aan morfineverslaafden en vervolgens aan verveelde dames uit de hogere klasse, voordat het de doorbraak van het drankje genaamd Coca-Cola ontketende. Het enige verschil is dat de stof nu illegaal is. En de handel is een eldorado voor de georganiseerde misdaad, op welk gebied Europa nu de VS heeft vervangen als marktleider. Op het oude continent is de vraag tegenwoordig groter, de prijs hoger en de smokkel gemakkelijker. Voor de Zuid-Amerikaanse kartels betekent dit meer winst met minder risico, dus verschepen ze hun goederen liever naar Europa.
Kristian Vanderwaeren, een Belgische douanedirecteur, staat op wacht bij het grootste toegangspunt tot de Europese markt en weet niet of hij blij of bezorgd moet zijn. In 2023 onderschepten hij en zijn team 116 ton cocaïne in de haven van Antwerpen – een nieuw record, zoals elk jaar sinds 2014. Veel dat douanebeambten kunnen het verbranden van het materiaal niet bijhouden – het blijft soms dagenlang opgeslagen. ‘Helaas zijn wij de grootste importeur van cocaïne,’ zegt Vanderwaeren.
Cocaïne wordt op talloze creatieve en bijna onvoorstelbare manieren Europa binnengesmokkeld. De drug komt aan in onderzeeërs, vastgemaakt aan scheepsrompen, verstopt in uitgeholde ananassen of geïmpregneerd in textiel.
De meest voorkomende methode is echter nog steeds wat Vanderwaeren de rip-on/rip-off-variant noemt: een bende breekt een normale container open in de haven van vertrek in Zuid-Amerika, verstopt de cocaïne erin en stuurt het naar Europa zonder medeweten van de eigenlijke exporteur. Zodra de lading in de haven van bestemming is aangekomen, breken andere bendes de container open en stellen het materiaal veilig, hetzij in de haven of na inklaring buiten. Transporteurs nemen vervolgens de drugslading over en sturen deze op weg naar de landen van bestemming, waaronder Zwitserland.
Dit is vaak zo eenvoudig als het klinkt. Elk jaar komen er 12 miljoen vrachtcontainers aan in Antwerpen, waaronder 350.000 uit Zuid-Amerika, veel daarvan met bederfelijke goederen die snel vervoerd moeten worden. Tot nu toe heeft de douane slechts 2 procent van de containers kunnen scannen en controleren op drugs. Dus als men veel verstuurt, kan men er nog steeds veel doorheen sluizen – er worden verliezen van 10 tot 15 procent ingecalculeerd, die gemakkelijk kunnen worden gecompenseerd met een marge van meer dan 1000 procent. Hieronder vallen ook steekpenningen van tienduizenden euro’s om havenmedewerkers of douanebeambten op het juiste moment de andere kant op te laten kijken, een specifieke container te laten aanwijzen of de digitale afhaalcode te laten onthullen. En als corruptie niet helpt, nemen lokale bendes graag hun toevlucht tot geweld en chantage om lokale werknemers tot medewerking te dwingen. ‘Als we niet uitkijken, hebben we binnen tien jaar een narcostaat in Antwerpen’, waarschuwt Vanderwaeren.
Daarom is België nu aan het ‘upgraden’. Er komen honderd nieuwe banen bij in de haven en er worden veertien extra scanners aangeschaft. ‘Over een paar jaar,’ zegt Vanderwaeren, ‘wil ik alle containers uit risicolanden kunnen controleren.’
Het plan en de recente successen hebben echter een keerzijde: hoe meer drugsdealers worden tegengewerkt, hoe harder ze terugvechten, tegen elkaar en tegen de staat. Aanvallen en schietpartijen nemen al jaren toe in België. Tijdens onderzoeken stuitte de politie op martelkamers die door lokale bendes werden gerund en de voormalige Belgische minister van Justitie moest zich wekenlang op een geheim adres schuilhouden uit angst te worden ontvoerd. Het is een spiraal van geweld, waarbij gewapende bendes tot het uiterste gaan. Ze hebben al verschillende keren geprobeerd om onder bedreiging van een vuurwapen in beslag genomen cocaïne die nog niet verbrand kon worden uit de haven te stelen.
‘Zover mogen we het niet laten komen.’ Aan de rand van Bern ontvangt het plaatsvervangend hoofd van de federale recherche gasten in een eenvoudige vergaderruimte op het hoofdkantoor van de federale politie. Zijn naam mag niet in de media verschijnen om zijn veiligheid te garanderen – de reden hiervoor staat in matrixvorm vermeld op een bord achter hem. Het toont de verschillende hiërarchieën in de drugshandel, met runners onderaan, kleine en grote distributeurs verder omhoog, dan importeurs en ten slotte, rood omlijnd, de georganiseerde misdaad. Dat is de tak die de ervaren politieman en zijn collega’s in het vizier hebben en waar partners uit Nederland en België hem dringend voor waarschuwen. ‘Je moet nu investeren in de strijd tegen de georganiseerde misdaad,’ vertellen ze hem. ‘Anders loopt het met jullie net zo af als met ons.’
Het plan en de recente successen hebben echter een keerzijde: hoe meer drugsdealers worden tegengewerkt, hoe harder ze terugvechten, tegen elkaar en tegen de staat
Niet dat de onderzoeker die tip nodig had. In zijn werk heeft hij snel oude, vermeende zekerheden moeten herzien: nee, als het gaat om internationale drugshandel is Zwitserland niet alleen een toevluchtsoord en een financieel centrum, het is ook volledig betrokken bij de operationele kant van de zaak en het is een van de meest aantrekkelijke markten in Europa.
Dit werd duidelijk toen de Belgische drugsdealer Flor Bressers twee jaar geleden in Zürich werd gearresteerd. Terwijl hij op de vlucht was voor de autoriteiten, vond de zesendertigjarige, ook wel bekend als de ‘vingersnijder’, onderdak in Zürich en Rüschlikon bij zijn vriendin. Hij had een valse identiteit gebruikt en beheerde nog altijd zijn bedrijf. Onderzoekers beschuldigden hem van het importeren van tonnen cocaïne in Europa en het leveren van grote hoeveelheden ervan aan Zwitserland. Hij investeerde en gaf zijn winsten uit in het land; alleen al zijn vriendin gaf in twee jaar tijd 2,5 miljoen frank [ruim 2,6 miljoen euro] uit aan luxe goederen en appartementen.
Bressers opereerde op een niveau waar de federale politie zich voornamelijk op richt – als tussenpersoon. Dit zijn de professionals in de georganiseerde misdaad die de cocaïnehandel organiseren in naam of voor rekening van grote criminele groepen en tegen betaling van provisie, in principe als een volkomen normale economische activiteit.
De tijd dat een kartel of maffia de handel van teelt tot straatverkoop in handen had, is voorbij. Tegenwoordig functioneert de cocaïnehandel via een toeleveringsketen die gebaseerd is op een arbeidsverdeling met vele schakels: de producenten en lokale kopers in Zuid-Amerika, de kartels die de drugs per ton klaarmaken voor export en de tussenhandelaren die het transport organiseren. Deze huren op hun beurt bendes in die de Europese havens controleren, evenals transporteurs en kopers voor de grote steden. En ze hebben contact met advocaten, accountants en bankiers die helpen om de winsten wit te wassen. Iedereen die aan deze toeleveringsketen kan bijdragen, doet zaken. En de criminele groepen erachter, zoals de Italiaanse ‘Ndrangheta of de Albanese maffia, werken samen over families, etnische groepen en landsgrenzen heen – beter dan de politie.
Dit werd drie jaar geleden duidelijk, toen Europese onderzoekers erin slaagden de versleutelde communicatiedienst Sky ECC, die werd gebruikt voor internationale drugshandel, te kraken. Ongeveer drieduizend gebruikersprofielen waren op korte of lange termijn actief in het Zwitserse mobiele netwerk en alleen al op basis van deze zaak lopen er momenteel meer dan veertig onderzoeken in Zwitserland. De herkomst van de verdachten lijkt op een eliminatieronde voor het Europees kampioenschap voetbal: Serviërs, Albanezen, Duitsers, Turken, Zwitsers, Nederlanders en nog veel meer – allemaal verenigd op hetzelfde chatplatform. De routes waarlangs cocaïne Zwitserland bereikt zijn net zo divers – vanuit de havens aan de Oostzee en de Middellandse Zee, vaak via koeriers of vrachtwagens. Het wordt ook vervoerd per passagiersvliegtuig, verstopt in luchtvracht of in de magen van slikkers die tot een kilo vervoeren in vingercondooms.
Lichtschakelaar
‘Het is als een lichtschakelaar. Je rookt en wordt onmiddellijk euforisch, creatief en je raakt volledig gefocust.’ Het is een ijzige ochtend in december en het contact- en inloopcentrum op het Zeughausplein in Zürich ziet er een beetje uit als een slaperig festivalterrein: een cirkel van tenten en containers met toiletten, douches, recreatie- en gebruiksruimtes zijn allemaal met elkaar verbonden door houten loopbruggen. Frank (naam veranderd) komt uit een tent waar verslaafden ongestoord kleine hoeveelheden heroïne en cocaïne met elkaar kunnen ruilen. Frank vertelt hoe hij hier terecht is gekomen: eerst waren het gewoon joints, toen freebasing voor de kick en later, toen hij bij de bank werkte, heroïne, totdat het gewoon niet meer ging. Frank is nu vijfentwintig jaar verslaafd. Op dit moment heeft hij zijn verslaving tenminste enigszins onder controle, zegt hij, dankzij het heroïneprogramma en de contactcentra. Je kunt zien dat het niet altijd zo is geweest.
Die ochtend is hij daar om te freebasen. Hij meldt zich bij de gebruiksruimte. Al snel wordt hij gebeld door een medewerker. Hij mag naar binnen en heeft nu 30 minuten om zijn cocaïne te koken en te roken aan een van de kleine tafeltjes. Frank kan zich niet voorstellen dat hij ooit van de drug zal afkomen. ‘Als het moment van de laatste inhalatie nadert, volgt meteen ook de gedachte aan de volgende. Het houdt nooit op,’ zegt hij.
In zekere zin is Frank de laatste schakel in de toeleveringsketen van de internationale drugshandel, die zowel aan het begin als aan het eind veel mensen laat lijden, voor velen daartussenin een klein inkomen oplevert en in het midden voor enkelen buitensporige winsten oplevert. Frank staat ver af van deze profiteurs, zowel sociaal als fysiek. De cocaïne die hij in de straten van Zürich koopt, wordt daar niet gedistribueerd door criminele organisaties en er is ook geen Zürichse cocaïnekoning. Sterker nog, met enige overdrijving; dealen is een volkssport geworden. ‘De handel gaat dwars door de maatschappij heen,’ zegt Beat Rhyner, hoofd van Specialized Investigations bij de stadspolitie van Zürich.
Het zijn vooral lokale criminelen die de drugs bestellen via tussenpersonen in Nederland of België. Zij ontvangen de drugs tegen vooruitbetaling en geven ze meteen door aan hun distributeurs in Zürich. Van daaruit sijpelt het handelswaar onmiddellijk naar beneden via ingewikkelde netwerken. Wat er op dit moment binnenkomt, wordt door Stefan Nebl, plaatsvervangend hoofd van de narcoticagroep van de stadspolitie, omschreven als een ‘episch overaanbod’. Een aanwijzing hiervoor is dat de politie vorig jaar dubbel zoveel cocaïne in beslag nam en 2 miljoen frank in contanten confisqueerde.
Er zijn aanwijzingen dat nieuwe groepen crackcocaïne gaan gebruiken, zoals jonge mannen met een migratieachtergrond
Maar hoeveel cocaïne de politie ook in beslag neemt in België, Bern of Zürich, op straat verandert er niets. Ondanks alle successen en records blijft het aanbod hoog en de prijzen stabiel, op een laag niveau. In het beste geval, wanneer een makelaar zoals Bressers wordt gearresteerd, hapert de machine even voordat hij op hetzelfde tempo doorgaat, zelfs in Zwitserland.
‘Er is vorig jaar iets gebeurd, maar we weten nog niet precies wat,’ zegt adjunct-directeur van de Zwitserse Verslavingsstichting Frank Zobel, een prominent expert op het gebied van de Zwitserse drugswereld. Wat Zwitserland in 2023 meemaakte met betrekking tot cocaïne en vooral crack was ongewoon, zegt hij. Dat sterke en snel verslavende crack in de mode is, is niets nieuws, voegt hij eraan toe. Maar plotseling is het gebruik openlijk zichtbaar geworden, en niet alleen in hotspots als Genève of Zürich, maar ook in kleinere steden als Chur, Solothurn, Brugg of Lugano. Het wordt vaak gebruikt door bekende verslaafden, zoals Frank in de wijk Kreis 4 in Zürich. Maar er zijn ook aanwijzingen dat nieuwe groepen crackcocaïne gaan gebruiken, zoals jonge mannen met een migratieachtergrond, zegt hij. ‘We weten nog steeds niet genoeg over wie deze mensen zijn,’ zegt Zobel, ‘maar bij mij gaan de alarmbellen al rinkelen.’
De federale overheid heeft dit ook gemerkt. In november riep het Federale Bureau voor Volksgezondheid experts van kantons, steden en gespecialiseerde instanties bijeen voor een vergadering. ‘Het is een nieuwe situatie die we serieus moeten nemen,’ zegt Simona De Berardinis, hoofd van de Nationale Verslavingsstrategie. Toch is het bewezen verslavings- en drugbeleid van het land met zijn vier pijlers van preventie, therapie, schadebeperking en repressie nog steeds effectief, zegt ze. Ze zouden kunnen helpen om open drugscènes met hun ellende en geweld te voorkomen en de precaire situatie van gebruikers te verbeteren, voegt ze eraan toe. Nu is het zaak om de recent getroffen steden te ondersteunen door te laten zien hoe je deze pijlers in de praktijk toepast, zodat ook zij beschermde ruimten voor consumptie kunnen creëren. En we zullen de situatie in de zomer zeker in de gaten moeten houden, zegt ze. ‘We weten niet wat we kunnen verwachten.’
Niemand weet het zeker, maar de voorspelling is dat er nog meer van het witte poeder zal komen. Europol verwacht dat de stroom cocaïne verder zal toenemen. En dat ondanks het feit dat de EU drugshandel al heeft aangemerkt als een van haar grootste bedreigingen voor de veiligheid en afgelopen najaar een breed opgezet actieplan tegen drugshandel heeft gelanceerd. ‘We lossen dit probleem op Europees niveau op of het gebeurt helemaal niet,’ aldus de Belgische douanedirecteur Vanderwaeren.
De politie in Bern en Zürich zal haar Europese collega’s proberen te helpen en anders de zaken van kleine en grote handelaars in eigen land verstoren – tenminste voor zover de veiligheid en openbare orde worden gehandhaafd. ‘We oefenen overal druk uit, op straat, bij tussenpersonen en importeurs, zodat de situatie niet escaleert,’ zegt de Zürichse onderzoeker Rhyner. Rhyner en zijn collega’s hebben echter al lang niet meer de illusie dat ze met deze maatregelen de illegale drugshandel kunnen stoppen. Ze moeten nu genoegen nemen met het feit dat ze kunnen zeggen: ‘Als je vijf jaar lang dealt in Zürich, loop je een groot risico dat je wordt gearresteerd.’
Het probleem is echter dat de volgende persoon dan alweer klaarstaat om het stokje over te nemen.
