Er is veel aandacht voor de potentie van artificiële intelligentie om mensen te verzorgen en ze emotioneel bij te staan. Maar de vraag is of technologie werkelijk de levenskwaliteit kan verhogen.
Onlangs stuitte ik op een van de meest verontrustende artikelen die ik in tijden heb gelezen, met de opgewekte kop had de opgewekte kop: ‘It’s not a computer, It’s a companion!’ Het stond op de site van durfkapitaalbedrijf Andreessen Horowitz en ging over iemand die het idee van een chatbot als partner blijkbaar volledig heeft omarmd opent met een citaat van iemand die het idee van een chatbot als partner blijkbaar volledig heeft omarmd: ‘Het mooie van AI [kunstmatige intelligentie] is dat het constant in ontwikkeling is. Op een dag zal het beter zijn dan een echte vriend(in). Het schetst hoe ‘AI-buddy’s’ kunnen worden ingezet: in de geestelijke gezondheidszorg, als relatiecoach of als een praatgrage collega.
Deze week kwam OpenAI met een update voor zijn chatbot ChatGPT, wat eens te meer laat zien dat de onmenselijke toekomst die het artikel van Andreessen Horowitz voorspelt snel dichterbij komt. Volgens The Washington Post ‘kan het nieuwe model, GPT-4o (waarbij de o staat voor ‘omni’), instructies verwerken die gebruikers via tekst, audio of beeld invoeren – en er ook op al die drie manieren op reageren’. GPT-4o is bedoeld om mensen te stimuleren om tegen het apparaat te praten in plaats van iets te typen, meldt de krant, omdat ‘de stem nu een breder scala aan menselijke emoties kan nabootsen, en je als gebruiker die stem nu ook kunt onderbreken. Het chatten lukt al met minder vertraging, en de chatbot wist de emotie van een leidinggevende van OpenAI op waarde te schatten op basis van een videochat waarin hij grijnsde.’
Er is er veel aandacht voor de potentie van mensachtige chatbots om mensen emotioneel bij te staan
Er zijn al veel vergelijkingen gemaakt tussen GPT-4o en de film Her uit 2013, waarin een man verliefd wordt op zijn AI-assistent, die wordt ingesproken door Scarlett Johansson. Hoewel sommige AI-watchers, onder wie Julia Angwin van The New York Times, die de recente update van ChatGPT ‘meer een routineklus’ noemde, niet bijzonder onder de indruk waren, is er veel aandacht voor de potentie van mensachtige chatbots om mensen emotioneel bij te staan, vooral als er eenzaamheid of sociaal isolement in het spel is.
In januari betoogde een medeoprichter van een AI-bedrijf bijvoorbeeld dat deze technologie de levenskwaliteit van eenzame ouderen zou kunnen verhogen. Hij schreef: ‘Een virtuele assistent of een chatbot kan gezelschap bieden. Hij kan gesprekken voeren, spelletjes doen of informatie geven, en op die manier helpen om gevoelens van eenzaamheid en verveling te verzachten.’
Er bestaan zeker waardevolle en nuttige toepassingen voor AI-chatbots; ze kunnen bijvoorbeeld levensveranderend zijn voor blinden en slechtzienden. Maar wie beweert dat bots op een dag een adequate vervanging zullen zijn voor menselijk contact, miskent wat eenzaamheid werkelijk inhoudt en houdt evenmin rekening met het belang van aanraking.
Er zijn meningsverschillen onder academici over de precieze betekenis van ‘eenzaamheid’, maar om het als een sociaal probleem te kunnen benaderen, is het nuttig om de definitie aan te scherpen. Eric Klinenberg, socioloog aan de New York-universiteit en auteur van verschillende boeken over sociale verbondenheid, waaronder Going Solo en Palaces for the People, beschrijft de complexiteit van eenzaamheid als volgt: ‘Ik zie eenzaamheid als het signaal van ons lichaam dat we betere, meer bevredigende banden met andere mensen nodig hebben.’ En, zegt hij, ‘het grootste probleem dat ik heb met cijfers over eenzaamheid, is dat die vaak geen onderscheid maken tussen gewone gezonde eenzaamheid, die ervoor zorgt dat we van de bank af komen en ons onder de mensen begeven wanneer we daar behoefte aan hebben, en chronische, schadelijke eenzaamheid, die ons ervan weerhoudt van de bank af te komen en ons in een neerwaartse spiraal brengt van depressie en isolement.’
mensen, vooral mensen die alleen wonen, verlangen naar menselijk contact
Wat ik zorgelijk vind aan chatten met bots, is dat het mensen ook zou kunnen ontmoedigen om die bank te verlaten en contact met andere mensen te zoeken. Sommige onderzoeken wijzen uit dat een gebrek aan menselijk contact gevoelens van eenzaamheid kan verergeren. Een artikel uit 2023 van onderzoekers van de Universiteit van Stirling verwoordt deze meer holistische kijk op het probleem heel goed door eenzaamheid te beschrijven als ‘een belichaamde en gecontextualiseerde zintuiglijke ervaring’.
Nick Gray, co-auteur van dat artikel – dat gaat over het effect van gesimuleerd versus echt contact op eenzaamheid – zegt dat hij nog geen onderzoek heeft gezien naar de invloed van realistische AI-chatbots op eenzaamheid. Op basis van eerder onderzoek op dit gebied, zegt hij dat ‘een realistische AI-chatbot gevoelens van eenzaamheid tijdelijk zou kunnen verlichten’. Maar, zegt hij, ‘het is moeilijk te zeggen of hij eenzaamheid ook echt zal verminderen.’
Klinenberg wijst erop dat we net een natuurlijk experiment in gedwongen isolement hebben gehad in de vorm van de pandemie. De resultaten waren heel duidelijk: mensen, vooral mensen die alleen wonen, verlangen naar menselijk contact. ‘Als ik je zou vertellen dat er deze zomer een nieuwe pandemie uitbreekt en dat we het komende jaar allemaal alleen of thuis met ons gezin doorbrengen, terwijl het openbare leven volledig op slot zit, dan denk ik niet dat AI het vooruitzicht draaglijker zou maken,’ zegt hij. ‘Zelf lijkt een wereld zonder persoonlijk, menselijk contact me nogal angstaanjagend.’ Hij merkt ook op dat een aantal van de AI-ontwikkelaars tot de bedrijven behoren die hun werknemers oproepen om weer gewoon op kantoor te komen werken, en dus blijkbaar wel degelijk geloven in de waarde van menselijk contact.
In een artikel met de kop ‘Kunnen ‘robotbuddy’s’ eenzaamheid tegengaan?’ las ik een passage die me raakte. Het stuk gaat over het werk dat onderzoekers aan drie universiteiten uitvoeren met robots die eenzaamheid bij oudere mensen moeten helpen verlichten:
Om eenzame mensen te helpen zouden we moeten investeren in zaken als wooncoöperaties, parken, bibliotheken
‘“Op dit moment wijst alles erop dat echte vrienden hebben de beste oplossing is,” zegt Murali Doraiswamy, professor in de psychiatrie en geriatrie aan de Duke-universiteit en lid van het Duke Institute for Brain Sciences. “Maar zolang de samenleving geen prioriteit geeft aan sociale verbondenheid en ouderenzorg, zijn robots een oplossing voor de miljoenen eenzame mensen die geen andere mogelijkheden hebben.”’
Wat als zelfs maar een klein deel van de miljarden die nu worden uitgegeven aan de ontwikkeling van AI-chatbots zou kunnen worden besteed aan menselijke en fysieke zaken waarvan we weten dat ze eenzaamheid tegengaan? Om eenzame mensen te helpen zouden we, zoals Klinenberg ook oppert, moeten investeren in zaken als wooncoöperaties, parken, bibliotheken en andere vormen van toegankelijke sociale infrastructuur die de verbondenheid tussen mensen van alle leeftijden helpen bevorderen.
‘De echte maatschappelijke, politieke en menselijke uitdaging is dat we manieren vinden om deze mensen te herkennen, om aandacht aan ze te besteden en voor hen te zorgen,’ zegt Klinenberg. ‘Maar ik weet ook dat dat een flinke opgave is, en collectief zijn we daar tot nu toe niet in geslaagd.’ Het lijkt erop dat we het geld en de tijd niet willen gebruiken om de meest kwetsbaren onder ons te ondersteunen. ‘AI en technologie krijgen nu de kans om de leegte op te vullen die is ontstaan doordat wij als maatschappij hebben gefaald.’
