De val van het Assad-regime in Syrië heeft de machtsdynamiek in het Midden-Oosten op zijn kop gezet. De internationale gemeenschap wacht gespannen op de volgende stappen van de rebellen en de reacties van Iran en Rusland.
De Amerikaanse strategie in het Midden-Oosten werd jarenlang gedomineerd door Iran, dat het hart vormde van een ‘sjiitische sikkel’. Syrië speelde de rol van doorgang voor Iraanse wapens die door terroristische groepen werden gebruikt om Israël aan te vallen, en was ook de basis voor de Russische marine- en luchtmacht in de regio.
Maar toen de Syrische regering na meer dan een halve eeuw regeren afgelopen weekend met verbazingwekkende snelheid ten val kwam, waardoor nog een cruciaal element van de sikkel werd verbrijzeld, waren Amerikaanse inlichtingendiensten verrast. Vrijdagavond nog dachten hoge Amerikaanse functionarissen dat president Bashar al-Assad ongeveer 50 procent kans had om stand te houden – ook al zou dat betekenen dat hij naar de chemische wapens moest grijpen die hij tegen zijn eigen volk had gebruikt.
Washington ontwaakte zondagochtend in een nieuwe realiteit. Het is misschien wel de meest gedenkwaardige omwenteling tot nu toe in de veertien maanden sinds de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 een golf van gewelddadige vergelding ontketende en de machtsdynamiek in de regio veranderde.
Nu Assad is verdreven, slechts zes weken voor de inauguratie van de voor zijn tweede termijn verkozen president Trump, doen twee dringende en verwante vragen de ronde in Washington, die onder andere betekenen dat Trumps termijn er dramatisch anders uitziet dan toen hij bijna vier jaar geleden zijn ambt neerlegde.
Nieuw tijdperk van kwetsbaarheid
Ten eerste: zullen de rebellen de Iraniërs en de Russen van Syrisch grondgebied verdrijven, zoals sommige van hun leiders hebben aangekondigd? Of zullen ze een soort schikking treffen met de twee machten die hen in een lange burgeroorlog te gronde hebben gericht?
Ten tweede: zullen de Iraniërs – verzwakt door het verlies van Hamas en Hezbollah, en nu van Assad – concluderen dat hun beste strategie is om nieuwe onderhandelingen met Trump aan te gaan, slechts enkele maanden nadat ze huurmoordenaars hadden gestuurd om hem te vermoorden? Of zullen ze daarentegen de ontwikkeling van een kernbom versnellen, die door sommige Iraniërs wordt gezien als hun laatste verdedigingslinie in een nieuw tijdperk van kwetsbaarheid?
Het kan nog maanden duren voordat het antwoord op een van deze vragen duidelijk wordt. Maar wat er nu komen gaat, zal aantonen of zondag puur een bevrijdingsdag was en het begin markeerde van een wederopbouw, dan wel de opmaat blijkt te zijn naar nog meer militaire actie.
Voor de val van Damascus zei de leider van Hayat Tahrir al-Sham, de rebellengroepering die voorheen gelinkt was aan Al-Qaida en die de bliksemaanvallen op de regering van Assad leidde, tegen een interviewer van CNN dat ‘de revolutie is overgegaan van chaotisch naar meer gestructureerd’.
Maar militieleider Mohammad al-Jolani, die door de Verenigde Staten nog steeds gezocht wordt als terrorist, gaf geen informatie over hoe de groep denkt te zullen regeren. ‘Het belangrijkst is om instituties op te bouwen,’ zei hij, waarmee hij suggereerde dat hij een samenleving wil opbouwen waarheen ontheemde Syriërs kunnen terugkeren en die ze kunnen helpen opbouwen. ‘Het is niet langer de bedoeling dat één enkele heerser willekeurige beslissingen neemt.’
President Biden verklaarde dat dit ‘moment van kansen’ voor de wereld ‘ook een moment van risico’s en onzekerheid is’
Zoals Dan Shapiro, een voormalige Amerikaanse ambassadeur in Israël en nu een hoge Pentagonfunctionaris met verantwoordelijkheid voor het Midden-Oosten, het verwoordde: ‘Niemand zou een traan moeten laten om het Assad-regime.’ Minstens 580.000 mensen stierven in het eerste decennium van de burgeroorlog die in 2011 begon, schatte de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties drie jaar geleden, en miljoenen raakten gewond of ontheemd.
Maar het is één ding om de afzetting van Assad te vieren, die volgens de Russische staatstelevisie zondag in Moskou is aangekomen. Het is iets anders om het machtsvacuüm dat daaruit voortvloeit in goede banen te leiden – en om ervoor te zorgen dat Syrië geen terroristische staat van een ander soort wordt en ook niet een ‘mislukte’ staat, zoals Libië dat werd nadat Moammar al-Qadhafi dertien jaar geleden werd afgezet en vermoord.
President Biden erkende dit nadat hij zondagmiddag vanuit de Roosevelt Room van het Witte Huis verklaarde dat dit ‘moment van kansen’ voor de wereld ‘ook een moment van risico’s en onzekerheid is’ zodat ‘de vraag wat hierna komt ons allemaal bezighoudt’.
‘Vergis je niet, sommige rebellengroepen die Assad ten val hebben gebracht, hebben hun eigen grimmige staat van dienst op het gebied van terrorisme en mensenrechtenschendingen,’ zei hij. Hij merkte op dat leiders als Jolani ‘nu weliswaar de juiste dingen zeggen, maar naarmate ze meer verantwoordelijkheid op zich nemen, zullen we niet alleen hun woorden, maar ook hun daden beoordelen’.
Kroonjuweel
Die beoordeling zal echter grotendeels aan de regering van Trump overgelaten worden. Deze zal ook een test zijn voor de betekenis van zijn berichten op social media, waarin hij beweert dat de beste strategie voor de Verenigde Staten is om zich erbuiten te houden.
Het is onwaarschijnlijk dat Trump zich die luxe kan veroorloven. De Verenigde Staten hebben al een militaire troepenmacht van negenhonderd man in het oosten van Syrië, die IS-troepen opjaagt en aanvalt. En hoewel Trump tijdens zijn eerste termijn aanvankelijk de neiging had om zich terug te trekken, wisten zijn militaire adviseurs hem ervan te overtuigen dat een Amerikaanse terugtrekking uit de Syrische bases de strijd tegen de IS-strijdkrachten zou kunnen ondermijnen en belemmeren.
Op zondag, terwijl Assad op de vlucht was geslagen, namen de Verenigde Staten samenscholingen van IS-strijders onder vuur. Ze lieten bommen en raketten vallen in een poging tot terrorismebestrijding die volgens functionarissen geen verband hield met de val van Damascus. Een hoge regeringsfunctionaris noemde dit een ‘belangrijke aanval’.
En of Trump het nu erkent of niet, de Verenigde Staten hebben er groot belang bij dat Rusland wordt verdreven van zijn marinebasis in Tartus, de enige haven aan de Middellandse Zee waar Russische oorlogsschepen worden gerepareerd en ondersteund. ‘Voor Rusland is Syrië het belangrijkste strategische punt om een grote macht in de regio te worden, een gebied dat traditioneel onder invloed staat van de Verenigde Staten,’ zegt Natasha Hall, Syrië-expert bij het Center for Strategic and International Studies in Washington.
Het is duidelijk dat de Iraniërs dit weekend net zo verbijsterd waren als iedereen
Rusland heeft ook een Syrische luchtmachtbasis gebruikt om duizenden Syriërs te doden die zich verzetten tegen Assad. In een tijdperk van nieuwe koude oorlogen, waarin Rusland zijn invloed probeert uit te breiden, is de mogelijkheid dat Moskou permanent de toegang tot Syrië verliest een enorm strategisch voordeel voor de Verenigde Staten. Het zal ook een interessante eerste test zijn van hoe Trump omgaat met president Poetin, juist nu de onderhandelingen over de toekomst van Oekraïne op het punt staan te beginnen.
Maar de belangrijkere vraag is hoe de nieuwe president Iran zal aanpakken. In de afgelopen weken heeft hij belangstelling getoond voor nieuwe onderhandelingen met Teheran, zes jaar nadat hij de nucleaire overeenkomst met het land uit 2015 had opgezegd. De Iraniërs hebben ook enige interesse getoond in een dialoog – hoewel het niet duidelijk is of ze bereid zijn het nucleaire programma op te geven waarin ze de afgelopen jaren zoveel hebben geïnvesteerd.
Het risico is dat de Iraanse leiders besluiten dat het land zo verzwakt is – zijn bondgenoten zijn lamgelegd, de weg om wapens te verschepen via Syrië is in gevaar, zijn luchtafweer is weggevaagd door recente Israëlische aanvallen – dat het meer dan ooit een kernwapen nodig heeft.
Het is duidelijk dat de Iraniërs dit weekend net zo verbijsterd waren als iedereen. De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, Abbas Araghchi, zei op de staatstelevisie dat Teheran overrompeld was door de snelheid van de gebeurtenissen. ‘Niemand kon dit geloven,’ aldus Araghchi.
Iran is al dichter bij een kernwapen dan op enig ander moment in de twintig jaar dat Iran zich inspande om zijn nucleaire capaciteiten op te bouwen. Op vrijdag zei Rafael M. Grossi, de directeur-generaal van het Internationaal Atoomenergieagentschap, de nucleaire waakhond van de Verenigde Naties, dat Iran de productie van uranium dat bijna geschikt is voor bommen in een ‘dramatische stroomversnelling’ heeft gebracht. Het land heeft al een voorraad die voldoende is om vier bommen te maken, hoewel het een jaar tot achttien maanden kan duren om er een kernkop van te maken. De verklaring van Grossi suggereerde dat het land nu in zo’n hoog tempo bezig is dat het er nog veel meer kan produceren.
Dat kan gewoon een onderhandelstrategie zijn. Maar het is duidelijk dat het Iraanse leiderschap onder druk staat en de val van een oude bondgenoot en volgeling als Assad zal bij sommige Iraanse leiders waarschijnlijk de angst oproepen dat hun hetzelfde lot te wachten staat. Of die nieuwe onzekerheid hen ertoe zal aanzetten om zich via onderhandelingen uit de nesten te werken dan wel om naar het ultieme overlevingswapen te grijpen, is een van de vele raadsels van de toekomst.
