De Iraanse winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede maakte van haar voorlopige vrijlating gebruik om te vertellen over haar land en haar hoop, in een tijd waarin het regime van de ayatollahs kwetsbaarder lijkt dan ooit.
Narges Mohammadi was negentien jaar toen ze voor het eerst gearresteerd werd voor het dragen van een simpele oranje outfit. Sindsdien is ze niet opgehouden met haar activisme tegen de doodstraf en gendersegregatie in Iran. Haar strijd voor mensenrechten heeft ertoe geleid dat ze dertien keer gevangen is gezet, is mishandeld, vier keer in eenzame opsluiting is geplaatst en tien jaar lang haar twee kinderen, een tweeling, heeft moeten missen. De tweeling woont nu in Frankrijk bij hun vader, de verbannen dissident Taghi Rahmani. Maar niks kan Narges Mohammadi het zwijgen opleggen. Met de Vrouw, Leven, Vrijheid-beweging die in september 2022 ontstond terwijl zij gevangenzat, is ze een leidende figuur geworden in het verzet tegen de Islamitische Republiek. Toen in oktober 2023 de Nobelprijs voor de Vrede werd uitgereikt, zat ze nog steeds in de gevangenis.
Op 4 december werd ze vrijgelaten, vanwege een medisch verlof. Ze maakte gebruik van deze tijdelijke vrijheid om begin februari dit interview te geven. Ze weet dat het kan leiden tot een strafverhoging op de twaalf jaar gevangenisstraf die ze nog heeft.
Maar in een tijd waarin het regime in Teheran zowel intern als extern verzwakt is, blijft Mohammadi op 52-jarige leeftijd de repressie in Iran veroordelen en pleit ze met bewonderenswaardige vastberadenheid voor een democratische transitie.
U hebt uw kinderen tien jaar niet gezien. Hoe ervaart u deze scheiding?
Het is een ongeneesbare wond. Ali en Kiana werden geboren terwijl ik al in mijn activisme verwikkeld was. Ik herinner me het eerste afscheid nog: ze waren drieënhalf jaar oud en Kiana werd ziek terwijl ik gevangenzat. Dat ik niet bij ze kon zijn was pure marteling.
De gevangenis heeft mij nooit kunnen breken
Twee jaar later werd ik opnieuw in isolatie geplaatst en hun vader was al in Frankrijk op dat moment. Toen ze achtenhalf jaar oud waren hebben ze op hun beurt Iran verlaten voor Frankrijk. Het was hartverscheurend, maar ook een opluchting, omdat ik wist dat ze eindelijk veilig zouden zijn. Sindsdien heb ik ze niet meer gezien. Sterker nog, de laatste twee jaar heeft de Islamitische Republiek mij verboden om met ze te bellen. Daarvoor had ik recht op vijftien minuten bellen per week met elk van hen…
Het is een onbeschrijfelijk lijden dat ik ze niet zie opgroeien. Ik hoop dat ze mijn keuze zullen begrijpen en mij zullen vergeven voor mijn afwezigheid.
U werd op 4 december vrijgelaten vanwege medische redenen. Hoe gaat het nu met u?
Ik werd vrijgelaten uit de gevangenis om een medische behandeling te ondergaan, na een zware operatie waarbij een tumor uit mijn rechterbeen was verwijderd. Maar mijn vrijlating blijft voorwaardelijk. Ik maak van de gelegenheid gebruik om weer in contact te komen met mijn dierbaren, om zo veel mogelijk mensen te zien die mij thuis komen bezoeken en om getuigenis af te leggen van de Iraanse gevangenissen en de onderdrukking door het regime. Mijn been doet pijn en ik voel ook de gevolgen van mijn jarenlange opsluiting. Maar ik ben goedgehumeurd en psychologisch sta ik nog steeds sterk. De gevangenis heeft mij nooit kunnen breken.
U zou na drie weken, op 25 december, opnieuw worden opgesloten…
Mijn botten zijn nog steeds broos, dus is er om verlenging van mijn medische verlof gevraagd. De procureur heeft hier niet op gereageerd. De autoriteiten wilden mijn vrijlating niet officieel bekendmaken, maar ze hebben me ook niet teruggestuurd naar de gevangenis. Ik weet niet wat hun plan is, maar wel dat ik niks heb misdaan. Ze hebben me vrijgelaten zonder enige uitleg en dat stilzwijgen is een repressietactiek: ik leef met de angst dat ik elk moment opgepakt kan worden zonder te weten wat er met mij zal gebeuren. Op die manier voorkomen ze dat ik mij engageer.
Waar haalt u de kracht vandaan om door te gaan?
Er is geen scheiding tussen mijn privéleven en mijn activisme. Al meer dan dertig jaar zet ik mij in voor iedereen van wie de rechten worden geschonden. Sinds mijn studie wist ik al dat ik zou vechten voor de vrijheid van Iran. Deze strijd is de rode draad in mijn leven.
Ondanks de scheiding van mijn kinderen, ondanks de gevangenis, ondanks de pijn blijft het geloof in een toekomst met respect voor menselijke waardigheid mij motiveren. De moed van het Iraanse volk geeft mij ook enorm veel kracht. Vrouwen, jongeren, arbeiders, leraren, families van gevangenen… iedereen vecht.
Sommigen zien uw voorlopige vrijlating als een teken dat het regime is verzwakt…
Mijn voorlopige vrijlating betekent niet dat het regime instort, maar het is duidelijk verzwakt. Ten eerste door de huidige gebeurtenissen in het Midden-Oosten: Iran had enorm geïnvesteerd in buurlanden door middel van proxyoorlogen. Het land heeft veel van deze investeringen verloren, vooral door de val van Bashar al-Assad, waardoor Irans geopolitieke positie in de regio is verzwakt.
Iraniërs geven niet langer alleen kritiek in persoonlijke kringen, ze discussiëren openlijk met elkaar. Ze dagen het regime uit
Tegelijkertijd moeten we ook de positie van de Iraanse bevolking ten opzichte van de staat bekijken: veel mensen accepteren het regime niet. Vroeger was repressie voldoende om elk protest de kop in te drukken. Tegenwoordig kijken we de Islamitische Republiek recht in de ogen. Ze kunnen dit regime niet voor altijd met geweld opleggen.
U zat al in de gevangenis toen de Vrouw, Leven, Vrijheid-beweging begon in september 2022. Welk Iran trof u aan in december 2024?
Een veranderd Iran. De opstanden zijn niet in 2022 begonnen: er wordt al meer dan veertig jaar gestreden. Maar nu heeft de bevolking veel meer moed. Tijdens bijeenkomsten zijn leuzen te horen die vijandig tegenover de regering zijn. Dat is ongekend. En in Teheran lopen vrouwen zonder sluier. Iraniërs geven niet langer alleen kritiek in persoonlijke kringen, ze discussiëren openlijk met elkaar. Ze dagen het regime uit.
U wilt een einde aan de ‘tirannie’. Hoe stelt u zich dat voor?
De vraag is niet langer of dit regime valt, maar wanneer het zal vallen. Er is corruptie, werkloosheid, een economische crisis en de vernietiging van natuurlijke hulpbronnen…
Iran zal niet overleven onder dit regime. Het verlangen naar verandering heeft zich inmiddels over de hele samenleving verspreid. Ik zeg niet dat de transitie gemakkelijk zal zijn, maar ik weet dat het zal gebeuren, omdat de Iraniërs qua mentaliteit de Islamitische Republiek al achter zich hebben gelaten. Ik hoop oprecht dat de machtswisseling vreedzaam zal verlopen, zodat de bevolking niet hoeft te lijden onder het geweld dat daarmee gepaard kan gaan.
Werd u onder druk gezet om Iran te verlaten?
Natuurlijk! De activisten in de gevangenis zijn voortdurend in dialoog met de samenleving en daarom drijven ze ons systematisch in ballingschap. Toen mijn man dertien jaar geleden naar Frankrijk vluchtte, weigerde de overheid mij een paspoort te geven. Ze probeerden mij te dwingen illegaal de grens met Koerdistan over te steken. Dat zou betekenen dat ik niet meer legaal naar Iran kon terugkeren. Het regime wilde mij voorgoed weg hebben, maar ik ga niet weg. Mijn strijd is hier, naast de mensen.
In Torture blanche, dat in 2024 in Frankrijk werd gepubliceerd, hekelt u de detentieomstandigheden in Iran. U bent bezig met het voorbereiden van een nieuw boek over seksueel geweld in de gevangenis.
Het probleem is niet nieuw. Twintig jaar lang heb ik talloze gevallen van seksueel geweld tegen vrouwelijke gevangenen waargenomen en de schadelijke effecten op zowel hun psyche als hun lichaam gezien. Sinds 2022, en het begin van de Vrouw, Leven, Vrijheid-beweging, merk ik dat dit seksuele geweld in gevangenissen op een systematische manier wordt toegepast om activisten het zwijgen op te leggen.
Tijdens de protesten in 2019 organiseerden we een sit-in tegen de onderdrukking van demonstranten. Toen werd ik hevig geslagen
Wie pleegt het seksuele geweld? De bewakers?
Veel misdaden worden gepleegd tijdens verhoren in inlichtingencentra buiten de gevangenissen. Maar ik heb ook de getuigenis van iemand die seksueel misbruik heeft ondergaan op het kantoor van de officier van justitie, wat erg verontrustend is. Geweld vindt ook plaats binnen de gevangenis: niet door bewakers, maar meestal door agenten van de inlichtingendienst die daar komen om verhoren af te nemen. De plekken waar dat het meest voorkomt, zijn de isoleercellen, waar geen toezicht is.
U heeft zelf onlangs 64 dagen in eenzame opsluiting doorgebracht, na de publicatie van Torture blanche. Heeft u daar te maken gehad met mishandeling of seksueel geweld?
Isolatiecellen zijn op zichzelf al martelwerktuigen. Dat is de plek waar ‘white torture’ wordt toegepast, een vorm van psychologisch geweld om gevangenen gek te maken. Er is geen licht, geen frisse lucht, het is er piepklein, je kunt maar drie keer per week een kwartier naar buiten en je kunt maar beperkt douchen. Ikzelf heb vier keer in eenzame opsluiting gezeten.
Ik heb ook geweld meegemaakt in de gevangenis. Tijdens de protesten in 2019 organiseerden we een sit-in tegen de onderdrukking van demonstranten. Toen werd ik hevig geslagen. Ik zat onder de blauwe plekken en mijn ledematen waren wekenlang verlamd door de pijn. De littekens zijn nog zichtbaar.
Op 23 januari vroeg u de internationale gemeenschap om u te steunen tijdens een hoorzitting in de Franse Senaat…
Voor duurzame vrede moeten onze samenlevingen menselijker worden. Ons concept van democratie mag geen ongelijkheden bevatten. Dit geldt voor alle landen. Democratie in Iran zal bijdragen aan stabilisatie en vrede in de hele regio. Het is daarom van cruciaal belang dat de internationale gemeenschap naar het maatschappelijk middenveld luistert in landen waar de vrijheden in gevaar zijn.
Dwangmatige controle over het lichaam van vrouwen begint al bij jonge meisjes die zichzelf moeten bedekken
Het zijn tegenwoordig deze maatschappelijke organisaties die het voortouw nemen. Mijn strijd voor de erkenning van genderapartheid geldt niet alleen voor Iraanse vrouwen, maar ook voor anderen wier rechten worden bedreigd. Je inzetten voor vrouwenrechten betekent ook het bevorderen van democratie. Het begrijpen hiervan zou een even belangrijke stap zijn als het erkennen van raciale apartheid.
U heeft The Handmaid’s Tale in de gevangenis gelezen, de roman van Margaret Atwood waarin vrouwen tot slaaf worden gemaakt. Welke overeenkomsten ziet u tussen deze dystopie en Iran?
Wat in dit boek aansluit bij de situatie van Iraanse vrouwen, is de manier waarop de overheid beperkingen oplegt om vrouwen te onderwerpen. Dwangmatige controle over het lichaam van vrouwen begint al bij jonge meisjes die zichzelf moeten bedekken. Dat is wat ik heb meegemaakt, net als miljoenen andere vrouwen in Iran. De hoofddoek heeft dezelfde symbolische functie als
de hoofdtooi van de slaven in The Handmaid ’s Tale. We moeten aantonen dat er macht over ons lichaam wordt uitgeoefend.
De cultuur van democratie en het verlangen naar vrijheid zíjn al krachtig verankerd in de mentaliteit van de Iraniërs
Nog een opvallende overeenkomst tussen de roman en Iran zijn de openbare executies van dienstmeisjes die ervan worden beschuldigd onrein te zijn. Het lijkt sterk op de executies van Iraanse vrouwen die tot openbare steniging worden veroordeeld vanwege buitenechtelijke affaires. Ik heb met een van deze vrouwen in de gevangenis gezeten. Ze zou eerst gestenigd worden, maar dankzij internationale druk kon zij aan deze barbaarse praktijk ontsnappen.
Welke boodschap zou u willen meegeven aan Iraanse vrouwen, maar ook aan de mannen die samen met hen strijden in de Vrouw, Leven, Vrijheid-beweging?
Ik ben ervan overtuigd dat het Iraanse volk bereid is om verder te kijken dan de Islamitische Republiek en democratische principes te omarmen. Het moet vrijheden voor iedereen garanderen, ongeacht etnische, religieuze, gender- en politieke verschillen. Het is niet alleen mógelijk, de cultuur van democratie en het verlangen naar vrijheid zíjn al krachtig verankerd in de mentaliteit van de Iraniërs.
Heeft u nog persoonlijke dromen buiten uw politieke engagement?
Mijn grootste wens is om mijn twee kinderen in mijn armen te kunnen nemen en ze dicht bij me te kunnen houden. Ik droom ervan dat deze hereniging in Iran zal plaatsvinden, in ons land…
Maar voordat ik dit interview afsluit, wil ik de leraren van Ali en Kiana bedanken en de families van hun klasgenoten. Ze hebben mijn kinderen in Frankrijk verwelkomd, gesteund en getroost. Daarnaast wil ik de hele Franse samenleving bedanken voor haar solidariteit en steun: bedankt voor het opvangen van mijn kinderen, maar ook van alle mensen wier rechten zijn geschonden.
Narges Mohammadi werd in 1972 geboren in Zanjan (Iran) en is talloze keren gevangengenomen door de Islamitische Republiek vanwege haar inzet voor vrijheid en mensenrechten. Ze is de auteur van het boek Torture blanche (Albin Michel, 2024), waarin de omstandigheden in detentie in Iran worden gedocumenteerd. In 2023 won ze de Nobelprijs voor de Vrede. Ze is nu veroordeeld tot twaalf jaar gevangenisstraf.
